Katakombe in die Karoo

Op die plaas Jobsekolk, tussen Vanwyksvlei en Brandvlei, staan ‘n katakombe – ‘n mensgemaakte kamer wat dien as ‘n begraafplek (volgens Wikepedia). Hier lê Johannes Jacobus Lourens Zandberg en sy vrou Elizabeth Catharina Müller begrawe.

Jobsekolk10

Jobsekolk is op sy dae ‘n spogplaas. Daarvan getuig die imposante boustyl, die geuwels, die oorblyfsels van ‘n victoriaanse tuin. Vandag is Jobsekolk ook maar net ‘n bouval, soos soveel ander plase in die Karoo.  In Hennie Aucamp se woorde: ‘n Huis raak afgetakel, nes ‘n ou mens; dit word ook ‘n verwyt aan hulle wat dit eenmaal bewoon het. Of soos dr. Petronella van Heerden dit stel: ‘n Huis verkwalik sy mense as dit nie bewooon word nie. ‘n Huis het asems nodig om hom regop te hou. Hoekom waai winde so ekstra droewig om en deur murasies, en buig hulle die sipresse in kerkhowe? Omdat hulle die asems soek, glo ek al hoe meer, van dié wat eenmaal hier op aarde was. (Dankie hiervoor, Pieter Hoffman)

Jobsekolk13

Dawid le Roux huur tans die grond op Jobsekolk vir ekstra weiding want die plaas grens aan sy grond, Flamingosfontein. Hy het ‘n sleutel vir die grafkamer en laat ons binne. Geitjies floreer hierbinne.

Die twee imposante grafte vul die kamer. Orals teen die mure pryk familieportrette en geslagsregisters van weleer. ‘n Mens moet eers bietjie skoonvee voordat jy regtig kan uitmaak wat agter die glas, stof en geitjiemis versteek is. Dit word ‘n ontdekkingstog!

Hier duik die naam van Rosa Hermina Schalkwijk weer op.

Jobsekolk8 Vroeër het ek vertel van haar graf wat op die buurplaas, Klipkolk,  buite die begraafplaas staan. https://wordpress.com/post/karooblog.wordpress.com/2417

Rosa blyk die ma te wees van die dogter wat later die vrou van DF Malan geword het. Hier is sy aangedui as tweede kind van Johannes Lodewikus Schalkwijk en Johanna Christina Jacoba De Klerk, die grootouers van húlle wat hier begrawe lê.

Rosa Hermina Van Schalkwijk trou met Johannes Zandberg by wie sy drie kindersverwek, nl Johanna asook Mattie (DF Malan se latere vrou) en Johannes Louwrens Zandberg. Na sy asterwe tree sy weer in die huwelik met Jacobus Johannes De Wet. By hom verwek sy nog drie kinders.  Vroeër vanjaar maak ek toe onverwags kennis met Rosa Grant en Koos de Wet (80), albei kleinkinders van hierdie einste Rosa. Hulle het op die internet afgekom op my vorige blog oor hulle familie. Enewil, met Rosa Hermina se dood op die ouderdom van 43, is onse Johannes Louwrens Zandberg 19 jaar oud. Dit is hiérdie Zandberg-seun wat die trotse eienaar word van Jobsekolk.

Johannes Louwrens Zandberg trou met Elizabeth Catharina Müller. Dit is húlle wat Jobsekolk opbou tot ‘n trotse en welvarende boerdery. Vyf kinders word uit hierdie huwelik gebore waarvan slegs een nog lewe, nl Elizabeth Catharina Zandberg, oftewel Betsie, gebore in 1947.

Jobsekolk7

Jobsekolk9

In die grafkelder is ‘n besoekersboek. Agter in die boek sien mens hoe Jan Zandberg boekhou van elke pennie en pond se motoruitgawes en ook ander boerdery-uitgawes. Op elke oujaarsaand maak hy ‘n inskrywing van sy skaapgetalle. Dis opmerklik hoe sy boerdery in sowat 40 jaar vervierdubbel. En hoe die 1933-depressie sy skaapgetalle knou met ‘n volle 1000 skape.

Waarom ‘n grafkelder? Wie weet? Dalk wou hulle alles net perfek doen? Maar daar is baie stories in omloop. In die katakombe, met sy baie familieportrette en geslagsregisters, is daar ook in die een hoek ‘n kombersie. Glo deur Jan Zandberg se vrou daar geplaas sodat haar oorlede man nie moet koud kry as hy sou terugkeer nie.

Jobsekolk5So het sy tjekboek en ‘n pen vir jare op ‘n tafeltjie gereed gelê – hy moes net teken as hy sou terugkeer.

Daar word ook vertel dat sy haar vingers stukkend gegrawe het die nag na sy begrafnis om hom by te kom – glo iets te doen met sy testament …

Advertisements

Gert boer ‘n bars

Gert van Wyk boer al van 1970 op De Hoop – langer as wat hy en Rossie getroud is. Hy, ‘n voortreflike boer, en sy, ‘n voortreflike boervrou. Trots Suid-Afrikaans. Diep gelowig.

 

GertRos4

Rossie kook nog op ‘n Agastoof. Haar houtvloere word nog gereeld gepolitoer en opgevryf. Haar novilonvloere blink. Haar koperware word gebraso. Haar tuin is ‘n stukkie groen oase in ‘n dorre Karoolandskap.

Kyk maar na al Gert se lyndrade. Kyk maar na elke kamp. Kyk maar na die toestand van al sy paaie. Kyk maar hoe goed werk elke plaashek. Kyk na die asbosafdakke wat hy in elke kamp gebou het vir skadu vir sy skaap. Kyk na sy waters en sy windpompe en sy krippe. Kyk na sy prosopisvrye plaas en jy sal saamstem; Gert boer ‘n bars!

GertRos2

Asbosskerms gemaak vir die skaap vir koelte bedags

‘n Boer wat só die vinger op die pols van sy hele boerdery het, wat sy skaapgetalle in elke kamp só goed ken, wat sy plaaswerkers met sóveel menslikheid behandel, is nie die slagoffer van veediefstal of skaapslagtings nie.

Neels en Sedline bly al 17jaar op De Hoop; 60km uit Vanwyksvlei op die Kenhardtpad. Dít alleen spreek boekdele in hierdie deel van die wêreld. Al hulle kinders is hier gebore en het hier grootgeraak. Het van hier af skoolgegaan in Vanwyksvlei en later ook in Carnarvon. Neels is in besit van ‘n bestuursslisensie en het ‘n motor op sy naam. Hulle bly in ‘n groot huis met krag en lopende water.

GertRos5

Neels en Sedline met een van hulle seuns

Gert is altyd nog ‘n man van innovering en inisiatief. Hy kan raakvat en regmaak. Hy kan vasbyt en het visie. Hy is uiters handvaardig en uitnemend hardwerkend.

De Hoop lê aangrensend met Constantia – FA Venter se eertydse Karooplaas. Gert se grond grens dus aan Alkantpan – die militêre toetsterrein in die Bo-Karoo waar wild wild kan aanteel.

GertRos1Daarom is al sy grensdrade geëlektrifiseer en jakkalsproef – dit deur sy eie uitvinding en met sonkrag. Die boonste drade is nie geanker aan die droppers nie, maar gespan aan ‘n kort, losstaande stukkie dropper.  Na elke alternatiewe dropper is hierdie stukkie ingespan sodat dit los is om te kan kantel; voor die boonste spandraad en agter die derde  spandraad verby, geanker aan die tweede spandraad. Probeer ‘n jakkals daarteen opspring, kantel die draad na die buitekant en hou die jakkals uit. Rooikat kan egter suiwer bo-oor spring, maar Gert kom gou agter as daar êrens op sy 7200ha ‘n rooikat woel. Dan maak hy werk daarvan.

GertRos3

Briljant en innoverend is hierdie breinkind van Gert

As ek ooit die Lotto wen, koop ek De Hoop. Gert het al die 70-kerf bereik en kan doen met ‘n rustiger leefstyl. Maar De Hoop se nuwe eienaar sal eers ‘n fel toets moet slaag, anders het ek nie vir hom hoop nie – hy sal bars.

Rossie1

Ek wou nog altyd

Op my te-doen lysie, voordat ons finaal Vanwyksvlei groet, staan daar al vir meer as drie jaar: slaap onder die sterre.

Paul en Sannetjie Vos van die plaas Kleinmark maak dit vir ons moontlik.

Op die aand voor volmaan, wat ook een van vanjaar se supermane is, realiseer dit uiteindelik. Die aand is volmaak. Die plek is volmaak; hoog op ‘n plato, waar mens die horison reg rondom kan sien, baken Paul vir ons ‘n oorstaanplek vir die nag af.

Laaaste6

Baie moeite word daarmee gedoen. Hy rig ‘n lapa in tussen reuse ysterklippe – ontbos en skoongevee. Bou selfs ‘n tafel vir ons van ‘n reuse plat ysterklip.

edfDie vuurmaakplek lê beskut tussen twee rotse indien die wind sou opkom.  En daar staan my bed gereed vir die nag! ‘n Regte divan met ‘n regte matras teen ‘n reuse klip as kopstuk – my persoonlike Bet-el-bed.

Vriend Christo Woite wat vanaf Centurion ons besoek, beleef hierdie hoogtepunt saam met ons. Ons maak ‘n ordentlike ‘grondvuur’ en ontkurk ‘n behoorlike bottel rooiwyn. Die beste kuier. Die beste skaaptjops uit die Karoo op die kole. Die beste tyd vir ‘n nag in die oopte. ‘n Ligte, koel windjie gee die muskiete nie kans om te land nie.

Met die maan se opkoms, is dit nog lig. Teen die tyd dat hy ondergaan, is hy vol uitgeswel en sak soos ‘n yslike lemoen die westerkim in. Deurnag baai ons in sy skynsel; die sterre bleek in sy gloed. In Christo se woorde, ‘n “oomblik van verwondering”.

Die son se nuwe strale spoel oor ons platoslapers. Tyd loop uit; Christo moet groet en ons moet ook vort. Elke dag wat oorbly staan in die teken van laastes. “Bly in die oomblik”, hoor ek weer vir Christo. Elke ervaring, al is dit ook hoe swaar, moet ten volle beleef word. Dit doen ek dan ook met behulp van my kamera:

Laaste5

Nog ‘n stukkie weelde-onthou wat ek met my gaan saamneem uit die Bo-Karoo.

Jak 127 bring verligting

 

jak127

Die manne van Jak127 het klaarblyklik my vorige storie raakgelees oor die waternood in Vanwyksvlei (https://wordpress.com/post/karooblog.wordpress.com/3291). Kort daarna ontvang ons ‘n oproep; hierdie groepie sakemanne wil ons dorpie kom seën met water!

Daar word ernstig in die Kaap begin om 5ℓ waterkanne te versamel. Die span is geskeduleer om ‘n werkswinkel vir plaaswerkers in Carnarvon te kom aanbied oor die naweek van 9 en 10 Februarie. Daarna, op pad na ‘n mannekamp in Brandvlei, besoek hulle ons in Vanwyksvlei.

Jak10

Ons dorpie het ‘n geskatte 300 huishoudings. Die aflewering kon nie op ‘n beter dag geskied nie. Want oor die vorige paar dae het beurkrag dit onmoontlik gemaak om selfs uit opgaartenks water te kry – drukpompe kon nie werk nie.

Jak4

5ℓwater is nie baie nie. Maar in tyd van waternood is 5ℓ water alles

Groot die gebaar van die manne van Jak127.

Groot die dankbaarheid van ons dorpsmense.

Jak8

 

MCCI bewerkstellig metamorfose.

Hoe het dit gebeur? Vir my en my maters van Vanwyksvlei, begin alles by die eenvoudige verwerking van herwinde plastiek wat toevallig in Brandvlei raakgesien word (daarvan het ek vroeg in Desember verlede jaar vertel). Saam met ‘n groepie kreatiewes van Carnarvon, beleef ons hierdie transformasie.

So verloop die proses:

8 maande gelede, word MCCI (MeerKAT Creative Community Initiative) in die lewe geroep. Die doel daarvan was drieërelei:

  1. Om kunstenaars en handwerkers vanuit voorheen banadeelde agtergronde te bemagtig
  2. Hulle te voorsien van opleiding in kreatiewe vaardighede asook van die nodige basiese besigheids- en bemarkingsvaardighede
  3. Om hulle in te lyf in die eerste treëtjies van hoe om ‘n volhoubare besigheid te bedryf.

Kragte word saamgesnoer met CDI (the Craft and Design Institute) vanuit Kaapstad. Die twee persone wat van die begin af so passievol is oor hierdie projek, is Mara Fleischer en Rose Cooke. En wat ‘n lekker verhouding ontstaan daar nie tussen ons klomp handwerkers en hierdie twee dames nie!

Twee werkswinkels vind gelyklopend vanaf die laaste week in November 2018 plaas – een in Williston vir Williston en Brandvlei se mense. Die ander een in Carnarvon vir Carnarvon en Vanwyksvlei se mense.

Maklik is dit nie om die pas vol te hou nie. Groot opofferings word deur almal gemaak. Kindertjies moet vir lang tye in ander se sorg geplaas word, sommiges moes verlof neem by die werk, huishoudings moet sonder ons klaarkom en baie tyd (veral familietyd) word ingeboet om op datum te bly met die maak van produkte as opdragte. Net 17 van ons druk deur, tot die einde.

Mara is die persoon wat mense se potensiaal raaksien en aan elkeen leiding gee om ‘n unieke produk te ontwikkel wat professioneel afgerond en markgereed is.

Rose gee die besigheidsbeginsels deur. Tydens ons laaste week laat sy ons in groepsverband ‘n besigheidsbordspel speel. Terwyl ons met mekaar kompeteer, word al die nodige besigheidsbeginsels ingeskerp op ‘n speel-speel manier; van beplanning, begroting, risiko’s neem tot om geld te leen by die bank. Nou is ons reg vir die groothandelaars en vir grootskaalse bestellings! Ons weet hoe om pryse te bereken en is geleer hoe om koste-effektiewe verpakking te maak.

Op SKA SA se onkoste ry, bly en eet ons. Die laaste week sluit die twee groepe by mekaar aan in Carnarvon. Dis so lekker om die lede van die ander groep uiteindelik te ontmoet. En dáár is Maria Pieterson ook, een van die eerste persone wat by my ‘n werkswinkel in Williston gedoen het minder as ‘n jaar gelede! Tóé het ons onder die vaandel van Carpe Diem gewerk. Hier is sy nou, vol selfvertroue en die trotse vervaardiger van artikels met linodrukwerk daarop.

Maria Lakey van Carnarvon verdien ook vermelding. Sy het tydens daardie selfde uitreik in Carnarvon onder my suster, Mariëtte Van Velden, met lapverf begin werk. Sy is tans die bekwame vervaardiger van ‘n magdom gehekelde korporatiewe produkte.

MariaLakey

Maria het ontdek hoe kreatief hekelwerk kan wees

Saam besoek ons as groep SKA se terrein. Ons bly saam en eet saam en werk bedags saam-saam baie hard.

MCCIeetOns deel ons vaardighede en geheime en intellektuele eiendom met mekaar. As iemand vashaak, help almal met ‘n oplossing. Gee wenke vir kortpaaie of beter eindresultate. Daar heers ‘n kreatiewe energie in elke werksessie wat aansteeklik is. Baie word vermag is so ‘n klimaat. Om kreatief besig te wees binne groepverband is terapeuties. Nee, meer nog, dis ‘n sensasie!

Ons skeppings word uiteindelik beoordeel deur ‘n paneel van SKA, CDI en ‘n onafhanklike kunstenaar van Williston, nl. Elsa. Ons moet onsself en ons produk bekendstel en bemark. Die paneel se terugvoer help ons om ons produk beter te vervaardig, beter af te werk, beter te prys of beter te verpak.

MCCIDaren

Daren besig om homself en sy ware bekend te stel

Elkeen van ons gaan ‘n sertifikaat ontvang vir die suksesvolle afhandeling van hierdie inisiatief van MCCI. Dit gaan by elkeen se tuisdorp geskied tydens SKA se die volgende inligtingsessie.

Ons ontvang die goeie nuus dat ‘n groep van 25 entrepeneurs van oraloor wat suksesvol in die handel van kuns- en handwerk is, ons volgende maand kom besoek om bestellings van ons werk te plaas. Dan word ons ook meegedeel dat ons klompie voorkeur sal kry as daar korporatiewe geskenke aangekoop moet word deur SAROA (Suid-Afrikaanse Radio Astronomie Observatorium). Ook NRF (National Research Foundation) sal aan ons voorkeur gee as daar aankope van gehalte produkte gedoen moet word.

Binne ‘n tydperk van twee-en-‘n-half maande sien ek voor my oë hoe mense kan transformeer. Hoe aandag en ondersteuning, leiding en hulp, hulle kan laat blom van ‘n onseker persoon tot ‘n bekwame en trotse vervaardiger van bemarkbare artikels –  iemand wat besef dat sy vaardigheid in aanvraag is.

En hoe uiteenlopende mense van veskillende herkomste wat saam werk en saam beleef, een hegte groep kan word met groot waardering vir mekaar. Ons ruil telefoonnommers en e-posadresse uit. Ons is nou almal op een WA-groep en deel nuus en foto’s van ons nuutste skeppings met mekaar. Nadese is ons soos familie.

MCCIgroep1

My nuwe MCCI-familie

Vir my gebeur die transformasie grootliks in my kop toe ek vir die eerste keer erkenning kry vir my betrokkenheid by gemeenskappe; dit gaan lankal nie maar net oor plastiekherwinning nie. Dit gaan oor die bemagtiging van mense wat nog nooit blootstelling aan opheffing beleef het nie.

MCCImyne2

Van my handwerk met my storie daarby

 

 

 

 

Hoe MeerKAT, hoe minder hond

So voel ek nou. Hoe meer ek weet van MeerKAT, hoe minder hond voel ek oor die hele SKA-projek.

Ons klompie kunstenaars en handwerkers van Vanwyksvlei, Carnarvon, Brandvlei en Williston, geniet die voorreg om tydens ons laaste werkswinkel van MCCI (MeerKAT Creative Community Initiative) die SKA-perseel te besoek – dis immers SKA wat ons hele werkswinkel van die afgelope tyd, ons vervoer na en vanaf Carnarvon, ons verblyf en ons etes se koste dra.

Per bussie word ons groep van 17 na Klerefontein geneem, die plaas waar SKA se tuisbasis is. By die sekuriteitstoegangshek moet elkeen van ons ‘n alkoholtoets ondergaan; elkeen van ons moet eers in die pypie blaas. Hier gaan niemand onder die invloed in nie.

SKA7waai

Ons word ontvang deur Apiwe Hotele, Tegnologiese Kommersialisasiespesialis van SKA en gekwalifiseerde stelselingenieur (wat die uitstappie vir ons gereël het), Siswe Seranyane, die operasionele onderhoudsbestuurder van SKA, asook deur Lauwrian Andreas wat vir welstand en veiligheid verantwoordelik is. Kortliks word ons ingelig oor wat vir ons voorlê en ons teken vrywaringsvorms – hier gaan niemand sommer net in nie want hierdie is ‘n nasionale sleutelpunt.

Dan vertrek ons na Muisdam en Losberg, die twee plase waar alles gebeur. By die uitgangshek ondergaan ons almal eers weer die toets deur in die pypie te blaas. Gelukkig het niemand ondertussen gevat nie …

Dis ‘n goeie uur se ry na die perseel. Daar gekom, moet ons eers weer dié toets slaag. Dankie tog my blaas is skoon, maar my ander blaas, dié is vol!

Hierdie terrein is beveilig soos Alcatraz. Hoë staalheinings met penne bo-op is reg rondom hierdie perseel. Dis kantore en pakhuise en sentrums en kontrole kamers en wat nog meer, waarin groot dinge gedoen word. Die grootste risiko hier is bestraling. Geen selfoon, geen ‘blue tooth’, geen ‘wi-fi’ word hier toegelaat nie. Miljoene rande se skade kan deur een onnadenkede selfoonaksie aangerig word. Baie word hier opgevang, maar niks word van hieraf uitgestuur nie. Dis streng verbode om met enige toestel skelm selfies te neem of WA-boodskappe te stuur. Alle toestelle áf! Ons word gerieflik voorsien van ‘n veilige kamera waarmee ons ons besoek in foto’s mag vaslê.

In die pakhuise word skottels aanmekaar gesit. Hier word egter geen herstelwerk op hierdie terrein gedoen nie. As iets herstel moet word, word dit afgetakel en na die tuisbasis op Klerefontein vervoer. Die herstelde dele word weer hierheen teruggebring en hier aanmekaar gesit.

Siswe, bekend as Sky, is ons gids. Dis die eerste keer dat SKA ‘n klomp kunstenaars en handwerkers ontvang. Sky slaag daarin om alles verstaanbaar vir ons leke te verduidelik.

SKY

Siswe Seranyane

Ons vergesel hom na die Kontrolekamer wat onder grondvlak is en waarvan die mure geïsoleer is. Dit is sodat geen sein van hier af, die opvangs van die skottels kan beïnvloed nie. Dit is ook die doel van die groot grondwal tussen hierdie perseel en die terrein waar die skottels staan.

Daar is 6 groot rekenaarskerms in hierdie vertrek. Hier word die toestand van elkeen van die 64 MeerKATskottels deurlopend gemonitor. Enige probleem met kragvlakke of beweging van ‘n skottel, kan onmiddelik hier opgetel en aangespreeek word. Beurtkrag het geen invloed op enige aksie wat hier plaasvind nie. Hier word self krag opgewek en deur spesiale tegnieke word ‘n ononderbroke kragtoevoer verseker.

Ons volg Sky na die Optiese Kabel Verspreidingsentrum. Hierdie sentrum met sy derduisende optiese kabels en imposante verspreidingsborde, opereer tussen die skottels en die Korreleerder. By die Korreleerder word ons nie toegelaat nie – statiese elektrisiteit is te hoog en mens het spesiale klere daarvoor nodig. Die Korreleerder belyn al die verskillende seine vanuit die ruimte wat met verskillende invalshoeke die skottels tref, tot ‘n enkele sinvolle datasein deur ‘n proses van interferometrie. Dié word per optiese kabel Kaapstad toe gestuur waar hierdie data ontleed word deur wetenskaplikes en omgeskakel word tot ‘n beeld van wat gehoor is in die ruimte

 

Dit is tyd om die skottels te besigtig en ons is terug in die bus. Gelukkig hoef ons nie weer te blaas nie …

Ons eerste stop is die 7 reuse skottels van KAT 7 (Karoo Array Telescope) wat staan soos Sossusvlei se dooie bome uit ‘n vorige era. Hulle taak is afgehandel. Hulle is in onbruik, hoewel hulle steeds operasioneel is. Hierdie majestieuse skottels se deursnee is 10m. Hulle het buiteruimtelike intelligensie gesoek, swart gate bestudeer en navorsing gedoen oor donker materie. Antwoorde is reeds verkry en hul doel is bereik.

SKA7

Sky verduidelik aan ons waarom ontvangers afgekoel moet word. Hoe word dit gedoen in ons uiterste klimaatstoestande?  Deur ‘n proses bekend as cryogenics, word water in ‘n vakuum afgekoel. Die verkoelingstelsel binne-in elkeen van hierdie skottels, werk met verkoelde water in ‘n tenk in die basis van elke skottel, tesame met ‘n verseëlde lugverkoeler. Hierdie is ‘n trots Suid-Afrikaansontwikkelde proses

Hiervandaan ry ons na HERA (Hydrogen Epoch of Reionization Array). Dit is ‘n buitelandse projek en bestaan uit 300 skottels wat soos onderstebo sambrele op die grond staan. Die oprigtingsproses is tans aan die gang deur gebruik te maak van plaaslike arbeid. Hier leer die outjies waardevolle vaardighede deur blootstelling aan die nuutste tegnologie, soos bv. Kabels van optiese vesels te las. Ek dink hulle gaan later baie hierby baat want mens tel nie hierdie tipe vaardighede sommer agter elke bos op nie.

HERA se skottels is so mooi! Hulle is deursigtig omdat hulle gemaak word van sifpanele. Die raamwerk is PVC-pype. Dit is laekoste strukture wat maklik weer afgetakel kan word. Hulle lê teen mekaar soos selle in ‘n heuningkoek en maak die mooiste skadu’s op die grond. ‘n Skoenlapperagtige ontvanger word met katrolle opgehys om bokant die skottel te hang soos ‘n insek wat op soek is na stuifmeel.

HERAbutterflyAnders as die veselglas oppervlak van KAT 7 en die aluminium oppervlak van MeerKAT, kan hierdie gaasoppervlak golwe weerkaats van frekwensies tussen 70 en 200MHz, want die gaatjies is klein genoeg.

Sou hierdie skottels die antwoorde verskaf het waarna navorsers op soek is, sal dit ook in onbruik verval. Hulle kan vinnig weer afgebreek kan word en is nie soos KAT 7 se skottels wat soos soliede wit olifante – monumente wat vertel van ‘n vining veranderende tegnologie – of MeerKAT se skottels met ‘n beplande leeftyd van 30 jaar nie. Ons groep wat potensiaal sien in elke weggooi ding, droom al klaar oor wat ons sal kan maak met al hierdie kosbare afvalmateriaal.

Nou, uiteindelik, verskuif ons na die terrein waar MeerKAT se 64 skottels staan (ver meer as KAT 7). Wat ‘n imposante struktuur! Hier staan ons in die skadu van een van hierdie indrukwekkende strukture, wat ‘n suiwer produk van Suid-Afrikaanse ingenieurvermoëns is. Anders as die optiese skottels by Sutherland, wat beelde van die ruimte neem, hóór MeerKAT seine vanuit die ruimte, sommige al baie baie jare gelede, en omvorm dit tot beelde. Dit is waaroor radio astronomie gaan – om ‘n prentjie te sien na aanleiding van seine wat gehoor word.

Beste skottel

Daar word tans veral gesoek na waterstof (H) wat ‘n radio frekwensie van 1,3 GHz uitstraal. As waterstof gevind word, kan dit op die moontlikheid van lewe daarbuite dui.

MeerKAT is ‘n hoë frekwensie skottel. 40 panele saam vorm die oppervlak van 10,5m in deursnee. Enige inmenging van ander elektromagnetiese golwe, kan die antennas se werking beïnvloed, maar radiogolwe is skadeloos vir die werking van die skottels. Elke skottel is toegerus met ‘n ontvanger wat met ‘n arm, amper soos ‘n voorarm vanaf ‘n gebuigde elmboog, na die skottel gerig is soos ‘n oop handpalm. Hierdie ontvanger kry ‘n analoogsein en ‘n digitaliseerder skakel dit om in ‘n digitale kode. Dit is hierdie digitale kode wat ontvang word by die Korreleerder en wat belyn word tot ‘n enkel sein wat Kaapstad toe gestuur word om een prentjie in verskillende kleure op te maak.

SKA (Square Kilometer Array) is ‘n projek waarby 8 lande betrokke is. SKA SA is ‘n nie-winsgewende projek. As die minister van wetenskap en tegnologie nie fondse beskikbaar stel nie, kan niks gedoen word nie. SKA is nie die regering nie. Plaaslike munisipaliteite is steeds verantwoordelik vir instandhouding van paaie en water. Eise aan SKA vir beter paaie en verbeterde waterprojekte is dus ongegrond. Plaas liewer druk op die verantwoordelike amptenaar by jou plaaslike munisipaliteit. SKA kan wel bekwame mense voorsien om raad te gee met opknapping en instandhouding en is bereid om dit te doen.

SKA het in ons omgewing hier in die Bo-Karoo ‘n nuwe era laat aanbreek. Wat hier op ons drumpel gebeur, gebeur nêrens anders ter wêreld nie. Hier, in ons midde, staan ‘n radio astronomie teleskoop wat besig is om buiteruimtelike seine op te vang. Ons plaaslike wetenskaplikes het heel eerste toegang tot hierdie seine. Eendag, dalk nie so ver die toekoms in nie, kan daar dalk ‘n Suid-Afrikaner ‘n Nobelprys ontvang vir wetenskap as gevolg van dít wat hier gedoen word by SKA.

En hieroor kan geen regdenkende mens ‘n hond-in-die-mond gevoel hê nie.

Op Werfjoernaal se werf

Vroegoggend koffie by Oom Frans gaan drink op Constantia. Vir bietjie inspirasie. Die “opstal lê hoog in ‘n nek tussen twee rante.” Hier praat ons van die Strontberge – waarskynlik ‘n verbuiging in die volksmond van die Strandberge.

strontberge

Wat oor is van Constantia te siene vanaf die Kenhardtpad

Hierdie tyd van die jaar ets die oggendson se strale die opstal se mure helder af.oggendson

Ek sit langs Oom Frans op die muurtjie van die voorstoep. Patch en Lui Booi lê rustig en slaap by ons voete. Ons hoor hoe Tannie Stella in die kombuis die koffiebone maal in die nr. 3 koffiemeultjie met Made-In-England daarop.  Ons tuur uit na die noorde, waar De Hoop, Gert Van Wyk se plaas, lê. Die “vaal plaas, gewoonlik onsigbaar en beswaarlik sigbaar” waarvan oom Frans skryf. “Maar in die ligmaande – Maart, April en Mei – is selfs die skadu’s teen sy mure sigbaar.”

Voor ons in die tuin staan die kokerboom – “self ‘n wonder. Hy is ‘n ewebeeld van die soort mens wat hier uithou. Dit kan hoe klipperig wees, hy groei daar. Dit kan hóe droog wees, maar wanneer die tyd aanbreek, blom hy. Net om na hom te kyk, is ‘n ervaring. Daar staan hy met sy dik, glansende stam en oor die stam lê ’n blink baslaag soos emalje.” Langsaan lê die rotstuin van ysterklip, volgegroei met kanniedood, kraalalwyn, plakkies en vygies, met ‘n vlak dammetjie waaruit die Piet-sê-so kom water drink. Die ene “wat bo-in die regop hoekpaal van die werfheining nesmaak.”

Daar waai vanoggend ‘n oostewind – “die stil, skoon wind en dit is net af en toe dat hy ontstuimig en vyandig word. Ons het hom lief, want hy bring die reën.” Ons smag almal al lankal na reën. Miskien is hy aan die kom want die bloukop sit hoeka hoog in die takke van ‘n doringbos. “Baie van ons mense glo heiliger aan hom as aan al die instrumente van die Weerburo. Sit ‘n bloukop hoog in ‘n bos, kan jy sweer dit kom reën, so sê hulle. Of altans, as hy met sy kop na die noorde sit, dan kom dit reën. As hy anders sit, dan sit hy maar net.”

bloukop

Tannie Stella bring die koffie na buite. Sy is nie te gesond nie. Hierdie dorre kontrei en die noordwestedroogte werk met haar, soos Oom Frans sê; “hy maak vroue stil soos in ‘n siekekamer.” Ons drink koffie en geniet daarmee saam van Tannie Stella se boermeelbeskuit. Bokant ons swiep die bruin swaels heen en weer. Die kê-kê-kê van die groen houtkappers klink kras op. Die jaap-jape en mossies is ewe bedrywig. Tannie Stella kla “omdat hulle so min respek het vir skoon ruite, of stoepe wat elke vaderlike dag gevee en gewas moet word.”

Agter op die werf gaan wys Oom Frans vir my die familievoëls se nes. “Familievoëls is klein sondetjies wat iewers vandaan ontsnap het. As Vader Noag geweet het wat ons vandag weet, het hy al die familievoëls destyds in die sondvloed laat versuip. Hulle is vaalgrys vinke met die swart borsies en ‘n onnosel uitdrukking, domastrante, geveerde duiweltjies wat nie aan geboortebeperking glo nie; hulle is ewig oorbevolk.”

familievoels

Ek stap saam na Oom Frans se kantoor. Teen die een muur hang geraam die twee Hertzogprystoekennings wat hy ontvang het vir Geknelde Land en vir Swart Pelgrim. Boeke op boeke pryk die rakke vol. Hier staan ek in sy magiese ruimte, binne in sy voortreflike aura, sy heiligdom. Hier waar soveel gebeur. Ai, Oom Frans, kan ek nie net ‘n stukkie van Oom se mantel kry nie.

Oom Frans wat in sy lewe 21 romans skryf onder sy naam; F A Venter. Talle publikasies in die ontspanningslektuur vloei uit sy pen; 92 onder die skuilnaam Meiring Fouché, 3 onder die naam Marius de Jongh, 6 onder die naam René Stegman en nog 1 onder die naam van Elske te Water. Voeg daarby die 11 kortverhale in sy 1 kortverhaalbundel, sy vervolgverhaal in die Lanbouweekblad, al sy artikels en rubrieke, sy vertalings en sy opdragwerke, en jy sal verstaan hoekom mens by hom gaan inspirasie soek.

Hoe het hy dit gedoen? Hoe kry mens soveel in een leeftyd geskryf? En dit terwyl jy ‘n skaapboer in hierdie dorre wêreld van Vanwyksvlei is? Tot 20 boeke in een spesifieke jaar!!

Vertel hy my as hy bedags agter die skaap aanloop, hulle uitkeer of waters gaan kyk, dan loop hy en stories uitdink. Vanaand dikteer hy dit op sy bandmasjientjie van begin tot einde. Stuur dit na sy uitgewer. Daar word dit oorgetik en geredigeer. Hy sien maar net die eindproduk.

Dankie Oom Frans. Nou weet ek; daar is meer as een manier om ‘n ding gedoen te kry. Soos om vindingryk die tegnologie van jou tyd in te span.

En dankie Rina, dat jy donkeroggend saam met my oor die draad geklim en oor ysterklippe deur die veld, soos die kraai vlieg, tussen die driedorings en gannabos na Constantia se werf toe gestap het.

Hier kom ‘n ramp

Die hele uitgestrekte oppervlak van die Vanwyksvleidam is tans begroei met prosopis boompies wat al so hoog staan soos ‘n mens.

dam1

Die laaste foto wat ek van die dam met water in het, is op 31 Januarie hierdie jaar geneem.

dam3

‘n Duideliker foto van die damoppervlak met water in, is geneem op 9 Augustus verlede jaar.

damlaaasteSedertdien het dit wel ‘n slag of wat gereën, ons het lekker reën op 31 Januarie vanjaar en weer op 14 Februarie gehad. Maar sedertdien is daar geen invloei van water in die dam nie.

Die laaste foto van die damoppervlak SONDER boompies, is geneem op 16  Februarie verlede jaar.

damdroog

Vroeg in Oktober vanjaar het ek en Ria en Rina een oggend dam toe gestap. Ons wou vir Ria, ‘n kuiergas, ons dam gaan wys. Toe het ek reeds opgemerk dat daar orals boompies uitspruit op die droë damoppervlak. Dit was drie maande gelede, julle!!

En nou het die boompies oorgeneem en kans gekry om diep wortel te skiet. Reën dit nou, sal daardie boompies nie verdrink nie, hulle sal floreer. Probeer mens hulle afkap, sal hulle net stoel, soos prosopis bome gewoonlik maak. En as hulle eers begin bosmaak het, word dit ‘n ondeurdringbare woud vir mens of dier. Kap mens dit af en behandel met gif – die enigste manier om van hulle ontslae te raak – word die dam se water vergiftig as dit dan sou reën en water die dam sou binnevloei. Dink net aan al die voëls, visse, diere wat so bedreig gaan word.

Damskraap in hierdie wêreld word gereeld gedoen. So word elke gatdam se kapasiteit vergroot vir wanneer die reën kom. Dis bitter lanklaas by die Vanwyksvleidam gedoen – nie in ons tyd die afgelope drie jaar nie. Instandhouding. Gebrek daaraan het reeds baie ander rampe in ons land veroorsaak. Die Vaalrivier is maar een van die baie.

Die hele soom van die Vanwyksvleidam en al die kanale vanuit die dam wat veronderstel is om water na die dorp toe te laat deurvloei, is al vir jare dig begroei met prosospis. Dis moeilik om te glo dat daar ‘n dekade of wat gelede, nog grasperke en vrugteboorde in Vanwyksvlei was. Dat die enigste teerstraat weerskante deur sterk bome omsoom was. Dat daar in die kanaal oos van die dorp byna 90 winddpompe werksaam was wat water na elke erf in die dorp gepomp het. Die enigste teken daarvan vandag, is geraamtes van ‘n enkele windpomp of twee, en ‘n gebarste dam in feitlik elke erf. Kan ‘n dorp so vinnig sterf?

Jammer. Ek sou graag die jaar op ‘n positiewe noot wou afsluit. Maar om stil te bly, weer nie die ramp af nie …

Op pad na Angola op 2 wiele

‘n Duitser, Stefan Pittelkow, van Ravensburg, doen hier aan op soek na oornagplek. Hy ry Angola toe op sy fiets. Het in Kaapstad begin drie weke gelede en na ‘n week of wat in Robertson, in die pad geval.

stefan3

Stefan is die toonbeeld van ‘n lewende biltong – bruin gebrand deur die Karooson en gesening van al die kilometers se trap. Sy liggaamsvetinhoud is sekerlik diep in die negatief. Hy doen hierdie ding al vir 50 jaar. Sy eerste fietstoer op 12jarige ouderdom was van Duitsland na Frankryk. Hy het alreeds die wêreld plat gery met sy fiets. Australië. Die Sahara. Sy fiets is toegerus met twee saalsakke wat als bevat – kampeertoerusting, gereedskap om die fiets mee te herstel as hy teëspoed sou kry, ekstra onderdele en binnebande, asook kos. Water kry hy al langs die pad uit windpompe.

Mens wonder hoe hy dit regkry. Finansiëel, bedoel ek. As ‘n elektroniese programmeerder het hy sy eie besigheid gehad waar hy elektroniese meetinstrumente vervaardig het. Hiermee het hy die akkuraatheid bepaal van die vervaardiging van onderdele, veral dié van vliegtuignavigasietoesusting. Maar op 62 werk hy nie meer nie omdat alles deesdae so oordadig gereguleer word in Duitsland, dat sy werk naderhand 90% admin en verslae was en nie meer die ware Jakob nie.

Sy vrou, ‘n mediese dokter, sluit in Februarie by hom aan om saam met hom Etosha en Kgalagadi te toer. Dan sit hy sy tog voort  na Angola. Sy terugvlug is bespreek vir April 2019.

Stefan praat Engels. Ook maar so moeilik soos ek, maar ons verstaan mekaar. As hy ‘n Duitse term se vertaling soek, gebruik hy sy selfoon daarvoor.

Ons reël vir hom slaapplek by Jan en Tilla want hy moet daarlangs verby op pad Upington toe via Kenhardt. Ons huis is vol met familie vir Kersfees en Rina, Vanwyksvlei se enigste gastehuiseienaar, is tans by haar familie. Daar geniet hy egte Karoogasvryheid, maak kennis met skaapstertjies en gesonde familiesamesyn.

Stefan1

Stefan geniet DeBruynsrus en sy mense en plaasdiere, wat soos werfdiere is, so baie, dat hy nog ‘n dag daar oorstaan. Ek kan dit glo ja, want dit is beslis nie oor hy op Kersdag nie op pad wil wees nie. Kersfees op DeBruynsrus is amper soos Kersfees in Betlehem se stal.

stefan2

Juwele van die Karoo

Een van die opwindendste dele van ons verblyf in Vanwyksvlei is die onverwagse ontdekking van juwele. Soos JP Steenkamp, die Graad 6 onderwyser op die dorp.

JpSteenkamp

 

Op ouderdom 52, behaal hy ‘n B.Ed graad nadat hy as jong seun na Gr.10 die skool moes verlaat om, soos so baie ander kinders van sy tyd, die gesin te help onderhou. Hy raak groot op George-Eiland by Keimoes waar hy skoolgaan by die plaaslike primêre skool en later by Oranjesig in Keismoes.

Na skool kry hy werk as stoorman in die besproeiïngsektor in die Paarl waar hy 30 jaar diens verrig. Steeds spook die gedagte by hom dat hy tot meer in staat is en vir beter bestem is.

Hy skyf in by ABET (Adult Based Education and Training) in 2011 by CLC in Wellington waar hy eers weer sy standerd 7 moes oordoen en behaal sy matriek die volgende jaar. In daardie selfde jaar word hy reeds ‘n student by Unisa waar hy met sy onderwysgraad begin en saam met matriek, merkwaardig genoeg, die eerste drie modules van sy eerstejaar studie afhandel. Vier jaar later, in 2016, vang hy graad.

jp1

“Wat was jou dryfveer? Wie het jou gemotiveer om soveel in te sit, dit terwyl jy voltyds stoormeester was?”

“Daardie droom om onderwyser te kan word wat steeds lewendig was, was grotendeels die dryfveer. Die vlammetjie het ek nie self aangesteek nie. Diep binne-in my het ek net altyd geweet dat ek daarvoor bestem is. My vrou se ondersteuning, asook die van my kinders, was deur die bank agter my.”

Die enigste aanstelling wat hy toe kon kry by die Onderwysdepartement, was hierdie een in Vanwyksvlei. Vanaf 1 Januarie 2017, dien hy die gemeenskap as onderwyser en word ‘n jaar later permanent aangestel.

Sy mense woon steeds in die Paarl. Hy sien hulle slegs elke skoolvakansie. Sy een dogter volg in haar pa se voetspore en behaal volgende jaar haar B.Ed by Unisa – dit terwyl sy ook voltyds in diens is by ‘n maatskappy in die Paarl.

JP geniet sy nuwe lewe as onderwyser met sy hele hart. Sy siel is in sy beroep. Hy vertel dat sy proefondervinding tydens sy studies net sy droom om onderwyser te word, verder versterk het.

Het hy nog ‘n verdere droom? Ja, hy sal graag eendag, voordat hy aftree-ouderdom bereik, ‘n skool wil bestuur.

Ons hou jou dop, JP!

JP