Hoe MeerKAT, hoe minder hond

So voel ek nou. Hoe meer ek weet van MeerKAT, hoe minder hond voel ek oor die hele SKA-projek.

Ons klompie kunstenaars en handwerkers van Vanwyksvlei, Carnarvon, Brandvlei en Williston, geniet die voorreg om tydens ons laaste werkswinkel van MCCI (MeerKAT Creative Community Initiative) die SKA-perseel te besoek – dis immers SKA wat ons hele werkswinkel van die afgelope tyd, ons vervoer na en vanaf Carnarvon, ons verblyf en ons etes se koste dra.

Per bussie word ons groep van 17 na Klerefontein geneem, die plaas waar SKA se tuisbasis is. By die sekuriteitstoegangshek moet elkeen van ons ‘n alkoholtoets ondergaan; elkeen van ons moet eers in die pypie blaas. Hier gaan niemand onder die invloed in nie.

SKA7waai

Ons word ontvang deur Apiwe Hotele, Tegnologiese Kommersialisasiespesialis van SKA en gekwalifiseerde stelselingenieur (wat die uitstappie vir ons gereël het), Siswe Seranyane, die operasionele onderhoudsbestuurder van SKA, asook deur Lauwrian Andreas wat vir welstand en veiligheid verantwoordelik is. Kortliks word ons ingelig oor wat vir ons voorlê en ons teken vrywaringsvorms – hier gaan niemand sommer net in nie want hierdie is ‘n nasionale sleutelpunt.

Dan vertrek ons na Muisdam en Losberg, die twee plase waar alles gebeur. By die uitgangshek ondergaan ons almal eers weer die toets deur in die pypie te blaas. Gelukkig het niemand ondertussen gevat nie …

Dis ‘n goeie uur se ry na die perseel. Daar gekom, moet ons eers weer dié toets slaag. Dankie tog my blaas is skoon, maar my ander blaas, dié is vol!

Hierdie terrein is beveilig soos Alcatraz. Hoë staalheinings met penne bo-op is reg rondom hierdie perseel. Dis kantore en pakhuise en sentrums en kontrole kamers en wat nog meer, waarin groot dinge gedoen word. Die grootste risiko hier is bestraling. Geen selfoon, geen ‘blue tooth’, geen ‘wi-fi’ word hier toegelaat nie. Miljoene rande se skade kan deur een onnadenkede selfoonaksie aangerig word. Baie word hier opgevang, maar niks word van hieraf uitgestuur nie. Dis streng verbode om met enige toestel skelm selfies te neem of WA-boodskappe te stuur. Alle toestelle áf! Ons word gerieflik voorsien van ‘n veilige kamera waarmee ons ons besoek in foto’s mag vaslê.

In die pakhuise word skottels aanmekaar gesit. Hier word egter geen herstelwerk op hierdie terrein gedoen nie. As iets herstel moet word, word dit afgetakel en na die tuisbasis op Klerefontein vervoer. Die herstelde dele word weer hierheen teruggebring en hier aanmekaar gesit.

Siswe, bekend as Sky, is ons gids. Dis die eerste keer dat SKA ‘n klomp kunstenaars en handwerkers ontvang. Sky slaag daarin om alles verstaanbaar vir ons leke te verduidelik.

SKY

Siswe Seranyane

Ons vergesel hom na die Kontrolekamer wat onder grondvlak is en waarvan die mure geïsoleer is. Dit is sodat geen sein van hier af, die opvangs van die skottels kan beïnvloed nie. Dit is ook die doel van die groot grondwal tussen hierdie perseel en die terrein waar die skottels staan.

Daar is 6 groot rekenaarskerms in hierdie vertrek. Hier word die toestand van elkeen van die 64 MeerKATskottels deurlopend gemonitor. Enige probleem met kragvlakke of beweging van ‘n skottel, kan onmiddelik hier opgetel en aangespreeek word. Beurtkrag het geen invloed op enige aksie wat hier plaasvind nie. Hier word self krag opgewek en deur spesiale tegnieke word ‘n ononderbroke kragtoevoer verseker.

Ons volg Sky na die Optiese Kabel Verspreidingsentrum. Hierdie sentrum met sy derduisende optiese kabels en imposante verspreidingsborde, opereer tussen die skottels en die Korreleerder. By die Korreleerder word ons nie toegelaat nie – statiese elektrisiteit is te hoog en mens het spesiale klere daarvoor nodig. Die Korreleerder belyn al die verskillende seine vanuit die ruimte wat met verskillende invalshoeke die skottels tref, tot ‘n enkele sinvolle datasein deur ‘n proses van interferometrie. Dié word per optiese kabel Kaapstad toe gestuur waar hierdie data ontleed word deur wetenskaplikes en omgeskakel word tot ‘n beeld van wat gehoor is in die ruimte

 

Dit is tyd om die skottels te besigtig en ons is terug in die bus. Gelukkig hoef ons nie weer te blaas nie …

Ons eerste stop is die 7 reuse skottels van KAT 7 (Karoo Array Telescope) wat staan soos Sossusvlei se dooie bome uit ‘n vorige era. Hulle taak is afgehandel. Hulle is in onbruik, hoewel hulle steeds operasioneel is. Hierdie majestieuse skottels se deursnee is 10m. Hulle het buiteruimtelike intelligensie gesoek, swart gate bestudeer en navorsing gedoen oor donker materie. Antwoorde is reeds verkry en hul doel is bereik.

SKA7

Sky verduidelik aan ons waarom ontvangers afgekoel moet word. Hoe word dit gedoen in ons uiterste klimaatstoestande?  Deur ‘n proses bekend as cryogenics, word water in ‘n vakuum afgekoel. Die verkoelingstelsel binne-in elkeen van hierdie skottels, werk met verkoelde water in ‘n tenk in die basis van elke skottel, tesame met ‘n verseëlde lugverkoeler. Hierdie is ‘n trots Suid-Afrikaansontwikkelde proses

Hiervandaan ry ons na HERA (Hydrogen Epoch of Reionization Array). Dit is ‘n buitelandse projek en bestaan uit 300 skottels wat soos onderstebo sambrele op die grond staan. Die oprigtingsproses is tans aan die gang deur gebruik te maak van plaaslike arbeid. Hier leer die outjies waardevolle vaardighede deur blootstelling aan die nuutste tegnologie, soos bv. Kabels van optiese vesels te las. Ek dink hulle gaan later baie hierby baat want mens tel nie hierdie tipe vaardighede sommer agter elke bos op nie.

HERA se skottels is so mooi! Hulle is deursigtig omdat hulle gemaak word van sifpanele. Die raamwerk is PVC-pype. Dit is laekoste strukture wat maklik weer afgetakel kan word. Hulle lê teen mekaar soos selle in ‘n heuningkoek en maak die mooiste skadu’s op die grond. ‘n Skoenlapperagtige ontvanger word met katrolle opgehys om bokant die skottel te hang soos ‘n insek wat op soek is na stuifmeel.

HERAbutterflyAnders as die veselglas oppervlak van KAT 7 en die aluminium oppervlak van MeerKAT, kan hierdie gaasoppervlak golwe weerkaats van frekwensies tussen 70 en 200MHz, want die gaatjies is klein genoeg.

Sou hierdie skottels die antwoorde verskaf het waarna navorsers op soek is, sal dit ook in onbruik verval. Hulle kan vinnig weer afgebreek kan word en is nie soos KAT 7 se skottels wat soos soliede wit olifante – monumente wat vertel van ‘n vining veranderende tegnologie – of MeerKAT se skottels met ‘n beplande leeftyd van 30 jaar nie. Ons groep wat potensiaal sien in elke weggooi ding, droom al klaar oor wat ons sal kan maak met al hierdie kosbare afvalmateriaal.

Nou, uiteindelik, verskuif ons na die terrein waar MeerKAT se 64 skottels staan (ver meer as KAT 7). Wat ‘n imposante struktuur! Hier staan ons in die skadu van een van hierdie indrukwekkende strukture, wat ‘n suiwer produk van Suid-Afrikaanse ingenieurvermoëns is. Anders as die optiese skottels by Sutherland, wat beelde van die ruimte neem, hóór MeerKAT seine vanuit die ruimte, sommige al baie baie jare gelede, en omvorm dit tot beelde. Dit is waaroor radio astronomie gaan – om ‘n prentjie te sien na aanleiding van seine wat gehoor word.

Beste skottel

Daar word tans veral gesoek na waterstof (H) wat ‘n radio frekwensie van 1,3 GHz uitstraal. As waterstof gevind word, kan dit op die moontlikheid van lewe daarbuite dui.

MeerKAT is ‘n hoë frekwensie skottel. 40 panele saam vorm die oppervlak van 10,5m in deursnee. Enige inmenging van ander elektromagnetiese golwe, kan die antennas se werking beïnvloed, maar radiogolwe is skadeloos vir die werking van die skottels. Elke skottel is toegerus met ‘n ontvanger wat met ‘n arm, amper soos ‘n voorarm vanaf ‘n gebuigde elmboog, na die skottel gerig is soos ‘n oop handpalm. Hierdie ontvanger kry ‘n analoogsein en ‘n digitaliseerder skakel dit om in ‘n digitale kode. Dit is hierdie digitale kode wat ontvang word by die Korreleerder en wat belyn word tot ‘n enkel sein wat Kaapstad toe gestuur word om een prentjie in verskillende kleure op te maak.

SKA (Square Kilometer Array) is ‘n projek waarby 8 lande betrokke is. SKA SA is ‘n nie-winsgewende projek. As die minister van wetenskap en tegnologie nie fondse beskikbaar stel nie, kan niks gedoen word nie. SKA is nie die regering nie. Plaaslike munisipaliteite is steeds verantwoordelik vir instandhouding van paaie en water. Eise aan SKA vir beter paaie en verbeterde waterprojekte is dus ongegrond. Plaas liewer druk op die verantwoordelike amptenaar by jou plaaslike munisipaliteit. SKA kan wel bekwame mense voorsien om raad te gee met opknapping en instandhouding en is bereid om dit te doen.

SKA het in ons omgewing hier in die Bo-Karoo ‘n nuwe era laat aanbreek. Wat hier op ons drumpel gebeur, gebeur nêrens anders ter wêreld nie. Hier, in ons midde, staan ‘n radio astronomie teleskoop wat besig is om buiteruimtelike seine op te vang. Ons plaaslike wetenskaplikes het heel eerste toegang tot hierdie seine. Eendag, dalk nie so ver die toekoms in nie, kan daar dalk ‘n Suid-Afrikaner ‘n Nobelprys ontvang vir wetenskap as gevolg van dít wat hier gedoen word by SKA.

En hieroor kan geen regdenkende mens ‘n hond-in-die-mond gevoel hê nie.

Advertisements

Op Werfjoernaal se werf

Vroegoggend koffie by Oom Frans gaan drink op Constantia. Vir bietjie inspirasie. Die “opstal lê hoog in ‘n nek tussen twee rante.” Hier praat ons van die Strontberge – waarskynlik ‘n verbuiging in die volksmond van die Strandberge.

strontberge

Wat oor is van Constantia te siene vanaf die Kenhardtpad

Hierdie tyd van die jaar ets die oggendson se strale die opstal se mure helder af.oggendson

Ek sit langs Oom Frans op die muurtjie van die voorstoep. Patch en Lui Booi lê rustig en slaap by ons voete. Ons hoor hoe Tannie Stella in die kombuis die koffiebone maal in die nr. 3 koffiemeultjie met Made-In-England daarop.  Ons tuur uit na die noorde, waar De Hoop, Gert Van Wyk se plaas, lê. Die “vaal plaas, gewoonlik onsigbaar en beswaarlik sigbaar” waarvan oom Frans skryf. “Maar in die ligmaande – Maart, April en Mei – is selfs die skadu’s teen sy mure sigbaar.”

Voor ons in die tuin staan die kokerboom – “self ‘n wonder. Hy is ‘n ewebeeld van die soort mens wat hier uithou. Dit kan hoe klipperig wees, hy groei daar. Dit kan hóe droog wees, maar wanneer die tyd aanbreek, blom hy. Net om na hom te kyk, is ‘n ervaring. Daar staan hy met sy dik, glansende stam en oor die stam lê ’n blink baslaag soos emalje.” Langsaan lê die rotstuin van ysterklip, volgegroei met kanniedood, kraalalwyn, plakkies en vygies, met ‘n vlak dammetjie waaruit die Piet-sê-so kom water drink. Die ene “wat bo-in die regop hoekpaal van die werfheining nesmaak.”

Daar waai vanoggend ‘n oostewind – “die stil, skoon wind en dit is net af en toe dat hy ontstuimig en vyandig word. Ons het hom lief, want hy bring die reën.” Ons smag almal al lankal na reën. Miskien is hy aan die kom want die bloukop sit hoeka hoog in die takke van ‘n doringbos. “Baie van ons mense glo heiliger aan hom as aan al die instrumente van die Weerburo. Sit ‘n bloukop hoog in ‘n bos, kan jy sweer dit kom reën, so sê hulle. Of altans, as hy met sy kop na die noorde sit, dan kom dit reën. As hy anders sit, dan sit hy maar net.”

bloukop

Tannie Stella bring die koffie na buite. Sy is nie te gesond nie. Hierdie dorre kontrei en die noordwestedroogte werk met haar, soos Oom Frans sê; “hy maak vroue stil soos in ‘n siekekamer.” Ons drink koffie en geniet daarmee saam van Tannie Stella se boermeelbeskuit. Bokant ons swiep die bruin swaels heen en weer. Die kê-kê-kê van die groen houtkappers klink kras op. Die jaap-jape en mossies is ewe bedrywig. Tannie Stella kla “omdat hulle so min respek het vir skoon ruite, of stoepe wat elke vaderlike dag gevee en gewas moet word.”

Agter op die werf gaan wys Oom Frans vir my die familievoëls se nes. “Familievoëls is klein sondetjies wat iewers vandaan ontsnap het. As Vader Noag geweet het wat ons vandag weet, het hy al die familievoëls destyds in die sondvloed laat versuip. Hulle is vaalgrys vinke met die swart borsies en ‘n onnosel uitdrukking, domastrante, geveerde duiweltjies wat nie aan geboortebeperking glo nie; hulle is ewig oorbevolk.”

familievoels

Ek stap saam na Oom Frans se kantoor. Teen die een muur hang geraam die twee Hertzogprystoekennings wat hy ontvang het vir Geknelde Land en vir Swart Pelgrim. Boeke op boeke pryk die rakke vol. Hier staan ek in sy magiese ruimte, binne in sy voortreflike aura, sy heiligdom. Hier waar soveel gebeur. Ai, Oom Frans, kan ek nie net ‘n stukkie van Oom se mantel kry nie.

Oom Frans wat in sy lewe 21 romans skryf onder sy naam; F A Venter. Talle publikasies in die ontspanningslektuur vloei uit sy pen; 92 onder die skuilnaam Meiring Fouché, 3 onder die naam Marius de Jongh, 6 onder die naam René Stegman en nog 1 onder die naam van Elske te Water. Voeg daarby die 11 kortverhale in sy 1 kortverhaalbundel, sy vervolgverhaal in die Lanbouweekblad, al sy artikels en rubrieke, sy vertalings en sy opdragwerke, en jy sal verstaan hoekom mens by hom gaan inspirasie soek.

Hoe het hy dit gedoen? Hoe kry mens soveel in een leeftyd geskryf? En dit terwyl jy ‘n skaapboer in hierdie dorre wêreld van Vanwyksvlei is? Tot 20 boeke in een spesifieke jaar!!

Vertel hy my as hy bedags agter die skaap aanloop, hulle uitkeer of waters gaan kyk, dan loop hy en stories uitdink. Vanaand dikteer hy dit op sy bandmasjientjie van begin tot einde. Stuur dit na sy uitgewer. Daar word dit oorgetik en geredigeer. Hy sien maar net die eindproduk.

Dankie Oom Frans. Nou weet ek; daar is meer as een manier om ‘n ding gedoen te kry. Soos om vindingryk die tegnologie van jou tyd in te span.

En dankie Rina, dat jy donkeroggend saam met my oor die draad geklim en oor ysterklippe deur die veld, soos die kraai vlieg, tussen die driedorings en gannabos na Constantia se werf toe gestap het.

Hier kom ‘n ramp

Die hele uitgestrekte oppervlak van die Vanwyksvleidam is tans begroei met prosopis boompies wat al so hoog staan soos ‘n mens.

dam1

Die laaste foto wat ek van die dam met water in het, is op 31 Januarie hierdie jaar geneem.

dam3

‘n Duideliker foto van die damoppervlak met water in, is geneem op 9 Augustus verlede jaar.

damlaaasteSedertdien het dit wel ‘n slag of wat gereën, ons het lekker reën op 31 Januarie vanjaar en weer op 14 Februarie gehad. Maar sedertdien is daar geen invloei van water in die dam nie.

Die laaste foto van die damoppervlak SONDER boompies, is geneem op 16  Februarie verlede jaar.

damdroog

Vroeg in Oktober vanjaar het ek en Ria en Rina een oggend dam toe gestap. Ons wou vir Ria, ‘n kuiergas, ons dam gaan wys. Toe het ek reeds opgemerk dat daar orals boompies uitspruit op die droë damoppervlak. Dit was drie maande gelede, julle!!

En nou het die boompies oorgeneem en kans gekry om diep wortel te skiet. Reën dit nou, sal daardie boompies nie verdrink nie, hulle sal floreer. Probeer mens hulle afkap, sal hulle net stoel, soos prosopis bome gewoonlik maak. En as hulle eers begin bosmaak het, word dit ‘n ondeurdringbare woud vir mens of dier. Kap mens dit af en behandel met gif – die enigste manier om van hulle ontslae te raak – word die dam se water vergiftig as dit dan sou reën en water die dam sou binnevloei. Dink net aan al die voëls, visse, diere wat so bedreig gaan word.

Damskraap in hierdie wêreld word gereeld gedoen. So word elke gatdam se kapasiteit vergroot vir wanneer die reën kom. Dis bitter lanklaas by die Vanwyksvleidam gedoen – nie in ons tyd die afgelope drie jaar nie. Instandhouding. Gebrek daaraan het reeds baie ander rampe in ons land veroorsaak. Die Vaalrivier is maar een van die baie.

Die hele soom van die Vanwyksvleidam en al die kanale vanuit die dam wat veronderstel is om water na die dorp toe te laat deurvloei, is al vir jare dig begroei met prosospis. Dis moeilik om te glo dat daar ‘n dekade of wat gelede, nog grasperke en vrugteboorde in Vanwyksvlei was. Dat die enigste teerstraat weerskante deur sterk bome omsoom was. Dat daar in die kanaal oos van die dorp byna 90 winddpompe werksaam was wat water na elke erf in die dorp gepomp het. Die enigste teken daarvan vandag, is geraamtes van ‘n enkele windpomp of twee, en ‘n gebarste dam in feitlik elke erf. Kan ‘n dorp so vinnig sterf?

Jammer. Ek sou graag die jaar op ‘n positiewe noot wou afsluit. Maar om stil te bly, weer nie die ramp af nie …

Op pad na Angola op 2 wiele

‘n Duitser, Stefan Pittelkow, van Ravensburg, doen hier aan op soek na oornagplek. Hy ry Angola toe op sy fiets. Het in Kaapstad begin drie weke gelede en na ‘n week of wat in Robertson, in die pad geval.

stefan3

Stefan is die toonbeeld van ‘n lewende biltong – bruin gebrand deur die Karooson en gesening van al die kilometers se trap. Sy liggaamsvetinhoud is sekerlik diep in die negatief. Hy doen hierdie ding al vir 50 jaar. Sy eerste fietstoer op 12jarige ouderdom was van Duitsland na Frankryk. Hy het alreeds die wêreld plat gery met sy fiets. Australië. Die Sahara. Sy fiets is toegerus met twee saalsakke wat als bevat – kampeertoerusting, gereedskap om die fiets mee te herstel as hy teëspoed sou kry, ekstra onderdele en binnebande, asook kos. Water kry hy al langs die pad uit windpompe.

Mens wonder hoe hy dit regkry. Finansiëel, bedoel ek. As ‘n elektroniese programmeerder het hy sy eie besigheid gehad waar hy elektroniese meetinstrumente vervaardig het. Hiermee het hy die akkuraatheid bepaal van die vervaardiging van onderdele, veral dié van vliegtuignavigasietoesusting. Maar op 62 werk hy nie meer nie omdat alles deesdae so oordadig gereguleer word in Duitsland, dat sy werk naderhand 90% admin en verslae was en nie meer die ware Jakob nie.

Sy vrou, ‘n mediese dokter, sluit in Februarie by hom aan om saam met hom Etosha en Kgalagadi te toer. Dan sit hy sy tog voort  na Angola. Sy terugvlug is bespreek vir April 2019.

Stefan praat Engels. Ook maar so moeilik soos ek, maar ons verstaan mekaar. As hy ‘n Duitse term se vertaling soek, gebruik hy sy selfoon daarvoor.

Ons reël vir hom slaapplek by Jan en Tilla want hy moet daarlangs verby op pad Upington toe via Kenhardt. Ons huis is vol met familie vir Kersfees en Rina, Vanwyksvlei se enigste gastehuiseienaar, is tans by haar familie. Daar geniet hy egte Karoogasvryheid, maak kennis met skaapstertjies en gesonde familiesamesyn.

Stefan1

Stefan geniet DeBruynsrus en sy mense en plaasdiere, wat soos werfdiere is, so baie, dat hy nog ‘n dag daar oorstaan. Ek kan dit glo ja, want dit is beslis nie oor hy op Kersdag nie op pad wil wees nie. Kersfees op DeBruynsrus is amper soos Kersfees in Betlehem se stal.

stefan2

Juwele van die Karoo

Een van die opwindendste dele van ons verblyf in Vanwyksvlei is die onverwagse ontdekking van juwele. Soos JP Steenkamp, die Graad 6 onderwyser op die dorp.

JpSteenkamp

 

Op ouderdom 52, behaal hy ‘n B.Ed graad nadat hy as jong seun na Gr.10 die skool moes verlaat om, soos so baie ander kinders van sy tyd, die gesin te help onderhou. Hy raak groot op George-Eiland by Keimoes waar hy skoolgaan by die plaaslike primêre skool en later by Oranjesig in Keismoes.

Na skool kry hy werk as stoorman in die besproeiïngsektor in die Paarl waar hy 30 jaar diens verrig. Steeds spook die gedagte by hom dat hy tot meer in staat is en vir beter bestem is.

Hy skyf in by ABET (Adult Based Education and Training) in 2011 by CLC in Wellington waar hy eers weer sy standerd 7 moes oordoen en behaal sy matriek die volgende jaar. In daardie selfde jaar word hy reeds ‘n student by Unisa waar hy met sy onderwysgraad begin en saam met matriek, merkwaardig genoeg, die eerste drie modules van sy eerstejaar studie afhandel. Vier jaar later, in 2016, vang hy graad.

jp1

“Wat was jou dryfveer? Wie het jou gemotiveer om soveel in te sit, dit terwyl jy voltyds stoormeester was?”

“Daardie droom om onderwyser te kan word wat steeds lewendig was, was grotendeels die dryfveer. Die vlammetjie het ek nie self aangesteek nie. Diep binne-in my het ek net altyd geweet dat ek daarvoor bestem is. My vrou se ondersteuning, asook die van my kinders, was deur die bank agter my.”

Die enigste aanstelling wat hy toe kon kry by die Onderwysdepartement, was hierdie een in Vanwyksvlei. Vanaf 1 Januarie 2017, dien hy die gemeenskap as onderwyser en word ‘n jaar later permanent aangestel.

Sy mense woon steeds in die Paarl. Hy sien hulle slegs elke skoolvakansie. Sy een dogter volg in haar pa se voetspore en behaal volgende jaar haar B.Ed by Unisa – dit terwyl sy ook voltyds in diens is by ‘n maatskappy in die Paarl.

JP geniet sy nuwe lewe as onderwyser met sy hele hart. Sy siel is in sy beroep. Hy vertel dat sy proefondervinding tydens sy studies net sy droom om onderwyser te word, verder versterk het.

Het hy nog ‘n verdere droom? Ja, hy sal graag eendag, voordat hy aftree-ouderdom bereik, ‘n skool wil bestuur.

Ons hou jou dop, JP!

JP

Ek gaan saam; ek sit voor

Want ek wil nie uitmis waar daar wonderwerke besig is om te gebeur nie.

Alles het begin by die mandjies wat die skoolkinders van plastiek weef, wat agtergelaat is in Brandvlei. Na afloop van die Ringsitting. By Die Windpomp. Om verkoop te word aan die Sjinese wat die volgende week daar sou aandoen om na die rieldanse te kom kyk.

20180829_073506

In opdrag van SKA word ‘n projek geloods in die Bo-Karoo. Werkswinkels word aangebied in die area waar SKA opereer om mense wat handwerk doen te help om hulle produk te ontwikkel en markgereed te kry – dis ‘n inisiatief om ekonomiese en volhoubare ontwikkeling in afgeleë gemeenskappe te bevorder. Craft and Design Institute van die Kaap, met die kundigheid en vaardigheid, voer die taak uit. Mara en Rose van CDI is op pad vanaf die Kaap Karoo toe. Hulle staan oor op Brandvlei by Die Windpomp – die einste plek van ons Ringsitting. Sien die mandjies. Kry my besonderhede. Nooi ons uit na die werkswinkel in Carnarvon – SKA dra al die uitgawes.

Die werkswinkel skop af. Ons word deur Andrew per taxi opgelaai en soontoe vervoer (gelukkig nie my eerste ervaring van taxi-ry nie…) en gehuisves in luuksheid in die Lord Carnarvon Gastehuis. Elkeen in ‘n eie kamer, victoriaans gemeubeleer met eie badkamer, lugreëling, TV. Eet saans in die Lord Kitchen van ‘n spyskaart af.

Ons is 13 kursusgangers vanuit Vanwyksvlei en Carnarvon. Williston en Brandvlei se kursus lewer 24 kursusgangers op. Mara en Rose kyk na elkeen van ons se produkte en begelei ons om ons produk te ontwikkel volgens die behoefte van die mark. Ons leer om vir die mark te produseer. Hoe om ons produk te variëer volgens die piramiedemodel – die laagste brood-en-botter lyn, die middelreeks vir ‘n duurder, groter, meer gedetaileerde produk, asook vir die topreeks waar mens dalk een keer per jaar ‘n groot, duur, eksklusiewe produk verkoop kan kry.

Ons breinstorm oor hoe om ons unieke omgewing te verkoop in ons produk. Hoe om dinge wat eie is aan ons kontrei in ons produk in te werk: skapies, kokerboom, windpomp, boesmantekeninge, korbeelhuisies. Hoe om ons produk te ontwikkel deur dit ‘n nuwe funksie te gee – hetsy vir die skoolkind of vir die korporatiewe wêreld of vir die toeris of vir binneversiering. Ons verbreed ons horisonne met ons produk deur dit wyer te begin aanbied – as ‘n sleutelhouer, as ‘n yskasmagneet, as ‘n biermatjie, as ‘n boekmerk, as ‘n oorbel, as ‘n bedlampie, as ‘n rugsak. Ons bekyk die eindelose moontlikhede van bloot die gebruik van ander materiale of die kombinasie van materiale.

Gemaksones is nog altyd, so dink ons, ‘n veilige plek. Word ons darem daar vir jou uit ons s’n gepluk deur blootstelling aan uitdagende oefeninge; skets toe-oë, skets onderstebo, toer die dorp deur en ets teksture af op papier met vetkryt. Allerhande vreemde goed wat weer ‘n nuwe lewe kan kry word opgetel. Ons bekyk gewone dinge deur ‘n klein gaatjie geknip in ‘n vel papier. Leer om te fokus. So sien ek ‘n ander gaatjie raak wat ek defnitief nie andersins sou opmerk nie…

CDI3

Een laatmiddag ry ons saam met Estelle uit na die plaas Koeëlkop om klippe te gaan optel wat beskilder kan word. ‘n Vrolike klomp kursusgangers wat elke oomblik geniet.

Ons speel met tegnieke. Ons ontdek kleur. Ons verbind tot ‘n span. Ons besluit voortaan staan ons bekend as Erdman Creatives na analogie van die Meerkat Teleskoop. Ons kry hoop. Ons werk. Ons eet. Ons lag. Ons geniet. En dit in ‘n dorp sonder water waar toilette nie eens gespoel kan word nie.

CDI6

Agter v.l.n.r. Jason,  Garrith, die uwe, Estelle, Rose, Sharon, Werner, Maria. Voor: Nash, Gavin, Mara, Stefanus en Allistair

Tussendeur deel ons ons drome met mekaar. Ons deel middele en materiale en idees onder mekaar waarmee ons ons produkte kan verbeter. Daar heers ‘n kreatiewe energie. Almal is besig met een of ander proses. Dit brei en hekel en ontwerp en beplan. Dit knip en plak en stryk en teken. Ons ontdek nuwe maniere van dinge doen deur ander prosesse te begin toepas. ‘n Haardroër word ingespan om plastiek te vervorm. Dis ‘n A-ha-oomblik om te ontdek dat fusie met ‘n strykyster plastiek beter laat plak as die beste gom!

CDI deel mildelik uit wat nie in ons omgewing beskikbaar is nie. ‘n Soldeerbout. Lapverf. Wassers. Tolle hekelgare en borduurgare. Ringetjies vir sleutelhouers. Hakies vir juwele. Notaboekies. Teegoeddoeke. Gom. Spieëls. Hekel- en breipenne. Tou. Elke middag word ons getrakteer op ‘n wegneem-ete en liters koeldrank..

Verpakking kry baie aandag. Omdat dit jou produk se prys grootliks beïnvloed, word ons geleer om goedkoop maar treffende maniere van verpakking te ontdek. Hier troon herwinde materiale loshande bo uit. Mens verstom jou oor die moontlikhede wat in elke weggooi koeldrankbottel skuil. Soos Maria met reg opmerk: “Niemand mag meer ‘n leë bottel weggooi nie!”

Hoe werk mens ‘n prys uit vir jou handwerk of kunswerk? Daardie vraag word beantwoord deur ‘n logiese model wat Rose deurgee. Niemand kan jou nou meer indoen nie want hierdie model dek als – materiale, uitgawes, tyd, arbeid, krag, verpakking. Om die koste van jou produk te bepaal is ‘n wetenskap, maar om die prys te bepaal is voorwaar ‘n kuns.

Mara sit met elkeen individueel. Bekyk elkeen se kunswerk, gee raad en maak voorstelle. Sy help elkeen om sy eie unieke produk te verfyn en dit te ontwikkel tot ‘n reeks.

CDI5

Afwerking kry baie aandag. Opdragte word gegee vir volgende keer. Ons sit met tonne huiswerk. Daar’s nie tyd vir ginnegaap hierdie Desember nie. Werk gaan ons werk!

’n Groot klomp welwillendheid breek los. Estelle skenk vir Stefanus – bedrewe met handwerk maar beperk aan middele – ‘n hele sweismasjien! My jarelange droom om ‘n pottebakkersbedryf met die dorpsmense in Vanwyksvlei te begin, kry vlerke. Deur ‘n riemtelegram wat begin loop – kan julle glo – ontvang ons ‘n skenking vanaf Carnarvon se VGK-predikantspaar van ‘n pottebakkersoond en ‘n wiel! Verlede week is ‘n klomp van hulle besittings opgeveil omdat hulle aftree en eersdaag verhuis. En die afslaer het vergeet om die pottebakkersgoed op te veil! Noem mens dit toevallig?

IMG-20181209-WA0023

Wat het ek julle gesê? Hier kom regtig ‘n groot ding! ‘n Baie grote!!

Rommel gee drome vlerke

 

Om iets uit niks te kan maak as mens niks het nie, is om ‘n droom te sien vlerke kry. Want almal droom oor iets beters.

Die Gr 9’s by Vanwyksvlei Intermediêr leer bakkies maak en blikkies oortrek met geweefde plastiek. Dit kos hulle niks, net bietjie moeite en om in te koop in iets heel vreemds. Party koop in. Ander kyk eers die kat uit die boom. Party kry vet koevertjies na die BullRun. Ander nie. Meer kom uit hulle blokke en feitlik daagliks kom daar nog iemand met gevlegde mandjies by my voorhekkie aan.mandjie4

Ek probeer die kinders se drome verkoop, nie hulle produkte nie. By die BullRun het ek ‘n stalletjie met ‘n verskeidenheid van die produkte wat hulle maak uit herwinde plastiek. Donasies val in die blikkie. Nie baie nie, maar genoeg om aan elke deelnemer iets te kan teruggee, of sy bakkie geneem is of nie.rommeltas

Die gerug versprei dat geld begin inkom. Wit-Annie bring solank wat sy gemaak het sedert ons die CWP-werkers in die dorp daaraan blootgestel het.

By die Ringsitting stal ek die res van die mandjies uit. Twintig kry nuwe eienaars. Die res bly agter sodat Lucas van Die Windpomp dit aan toeriste kan verkoop.

In Caledon word ‘n werkswinkel aangebied. Net Miemie Bali daag op. Ek spandeer ‘n hele week aan haar en sy leer splinternuwe vaardighede aan. Begin drome droom en visies kry vir wat sý alles vir haar kerstafel uit plastiek gaan maak. Hoe sy van nou af al haar bure se rommel gaan gebruik.

Miemie

Elizabeth en Claudia van Botrivier sluit by ons aan. Raak in vervoering. Hulle bedryf al vir 10 jaar ‘n herwinningsprojek. Binnekort betree hulle ‘n nuwe perseel en beoog om daar ‘n soortgelyke werkswinkels aan te bied. Meer mense gaan bruikbare artikels uit rommel leer maak.

Een middag besoek ek die gemeenskapsentrum in Botrivier waar meer as 40 bejaardes en kusrusgangers in tuisversorging my toehoor. Almal raak begeester oor die moontlikheid wat rommel bied

Dertien Malawiërs doen die werkswinkel op Middelplaas naby Wellington. Hulle is lankal besig met grootskaalse herwinning op die perseel waar hulle werk. Maar nou kry dit ‘n nuwe doel.

middelplaas

Ek wonder hoe vorder Godfrey en Vales in Loxton met hulle bestelling van 100 matjies.  En Rachel wat haar kleinkinders ook wou leer. En die groepie in Williston. En Carnarvon Ouetehuis se yweriges.

Skielik vlieg ‘n reuse deur oop. The Craft and Design Institute van die Kaap kom te hore van wat ons doen. Hulle soek produkte uit die plattelandse dorpies om aan toeriste te verkoop.

Hier kom ‘n ding!!

Taxi tot in Seepunt

Randall tel my in Brandvlei op na afloop van die Ringsitting. Dis Vrydag 8nm.

My medepassasiers in die Fortune Shuttle is drie lang latte in die agterste sitplek, tweetjies voor hulle wat sterk ooreenkomste het met kleefplastiek, voor hulle sit twee anties met grys koppe op pad terug na ‘n kuier in die Kalahari, langs my Esmé met twee dogtertjies – een 3 maande en een 2 jaar – en voor by Randall sit Ishmail. Ek groet almal. Deel my pakkie skuinskoek, wat ek by die Ringsitting gekry het, onder my bure.

taxi3

Die luidsprekers is ook gasvry. Iets tussen Regae, Kwaito en Techno pomp ritmies deur my lewer. Ek leer ken Trap! Oral om my val almal aan die slaap, kleinstetjie aan die bors en sussie onder my voete op die kaal vloer – hulle kom darem al vanaf Upington. Niemand blyk gestoor te wees deur die ritme en die volume nie.

Meeste dop om. Ek, kiertsregop en uit my diepte. Begin geniet die gesprek tussen Ishmail, ‘n textile rep uit die Kaap en Randall met sy ‘n Noord-Kaapse Afrikaans: “Nei, ek sien ha net daa voo annekant daai bruggiekie. Witte meisiekênd. Sy loop reg innie shuttle is en toe vedwyn sy. Anne girlkie hie agter het ha oek gesien! Ons was twie wat ha daai aand gesien het. My bra, ma ekke skrik vi my!”

In Calvinia laai Randall ‘n co-driver op. Gooi R250 se brandstof in. Almal stroom uit die taxi. Koop Coke en gaan piepie. Ek kry die jongste passasier om vas te hou sodat haar ma kan gaan rook. Besef ek moet ook ‘n draai stap. “Het sy R2?” vra die een gryskop vir my. Ek betaal vir my toiletpapier en water en skoonmaakdiens en die traliedeur swaai vir my oop. Net betyds terug vir vertrek.

Ishmail Soeker sit nou langs my. Ek vra uit. Hy is ook van Seepunt. Bedryf ‘n lapwinkel wat al geslagte in die familie is. Vertel in detail hoe sy ma van 89, drie weke gelede afgesterwe het. Hoe die familie van 8 sibbe en aangetroudes, 30 kleinkinders en 10 agterkleinkinders moes besluit om die ondersteuningsmasjiene af te sit sodat sy waardig kon sterf. Amina Soeker word dieselfde dag met eer en oorvloedige blomme, begrawe

Die wind begin angswekkend sterk uit die suide waai. Ruk die shuttle en sy waentjie met seiltjie ongenadiglik. Dieselfde wind het glo ‘n groot trok omgewaai op hierdie selfde dag op hierdie selfde pad.  Maar Randall ken oënskynlik hierdie Boesmanlandse wind. Neem net voor Nieuwhoutville weer oor by die co-driver om die Vanrynspas af te trotseer. In Vanrynsdorp maak hy vol. Almal maak weer leeg. Slaan gou ‘n dampie – borssvoedende Esmé ook. Dis half twaalf.

Deur Klawer met dieselfde Trap ritme. Dis blykbaar ‘n toonbeeld van voortreflikheid vir ‘n taxi om aan sy reisigers hierdie diens te kan lewer. Draai af by Clanwilliam om die twee anties af te laai. Die drywer ken die roete na Kalkoenstraat in die lokasie.

“Hie regs!” sê een antie.

“Watte’ Kalkoenstraat is dié ene dan?” wil die drywer weet maar kom toe tog kortpad by dieselfde straat uit. Die kleihuisie se bodeur staan oop om die twee anties te ontvang. Al slaap die township ongestoord, doef die taxi ritmies voort in die aflaaiproses. Almal kan hoor hy is nie ‘n skelm indringer nie. Dis half een.

Voort met dieselfde gepomp. Ishmail en een van die lang latte beset nou die tannies se sitplek. Teen Piekenierkloofpas skud die vloerslapertjie wakker en staan regop. Ek tel haar op en maak haar weer slaap op ‘n deel van my bobeen. Gooi haar mooi toe onder ‘n kombersie. Nou het my voete weer spasie. Moedertjie slaap vas met sussie aan die nikotienbors.

By Piketberg word weer stilgehou, gerook en midnight snacks gekoop. My bobeen is nat gekwyl. Rookma wil weet hoe kom die kind dan op die bank. Die drywer vertoef om bene te rek – take aways vat ‘n rukkie om gemaak te word weet hy klaarblyklik.

Vanaf Piketberg verander Trap na Slow Dance – ‘n vierslagmaat met ‘n geteem wat baie krulle en draaie in het.

“Oh, Baby-y-y, I’ll do a-a-a-anything to-o-o make you stay-y-y …”  Randall beheer die speellys vanaf sy selfoon, wat ook sy GPS is. Hy wissel vaardig tussen die twee.

“Baby, oh ba-a-a-b-y-y, let your body-y-y-y make me happy-y-y-y.” Ons ry agterpaaie verby Riebeeck-Wes se uitdraai, Darling se uitdraai, Malmesbury se afdraai, agter Durbanville verby.

Teen half twee slaap almal behalwe die drywer en ekke. Slow Dance maak plek vir Gospel. “You are here, my God, I worship you.” Vir die eerste keer kan ek my vereenselwig met die keuse van sy speellys.

In Kraaifontein laai ons teen half drie die outjie van die kleefplastiekband af. Hy gee sy nommer vir die co-driver vir die terugrit. Dié gee hom ‘n besigheidskaartjie aan om agterop te skryf. Gee dit vir die drywer. Verontwaardig: “Djy lat hom oppe kaarchi skrywe! Hierie kos mos geld, man. Hies dan‘n blaai wa-ôp hy ka skrywe.”

Agterpaaie. Links. Regs. Om. Op en op en op in Plattekloof. Almal is nou wakker. Die aanmerkings oor die luukse huise is kostelik. “Ma’ dis mos lanie hyse hierie, my bra.” Nog op en op en op. Onder ons lê die Noordelike voorstede se liggies soos ‘n ragfyn stuk juweliersware oopgesprei. ‘n Reusagtige driekwart maan hang laag oor die horison. Ek wens ek kon dit beter vasvang op kamera.

taxi1

Tannie Poppie van die GPS bring ons tot voor ‘n mansion. Randall stop. Die voordeur is oop en ‘n gesluierde vrou wag. “Ek sê, Sarah, djy strike it lucky, hê.” Sarah se bagasie word uit die sleepwa vrygelaat. En ek het gedink hulle is minstens op pad om ouers te gaan vra. Nou besef ek die afskeidsrit is oor Sarah werk gekry het. “Toe Sarahtjie, ga smee die ou omie se rug nou goed in gehoo” spot die ander passasiers. Ek sien ‘n beskimmelde Sarah met haar tassie voordeur toe loop. Randall vergesel haar tot by die nuwe land lady. Oorhandig haar. Sy is mos al die pad sy verantwoordelikheid. Dis drie uur.

Agterpaaie Elsiesrivier toe. Nou doef-doef-doef niks nie. Almal is stil. Net die padaanwyser praat: “Robot oor. Robot regs. Links by die vurk. Stop net hie op die intersection.” Vinnig-vinnig pluk die laaste twee ouens hulle toksakke onder die seil uit. Hardloop en spring sommer oor die tuinmuur van die huisie. Daar’s nie tyd om te wag tot iemand wakker word en kom oopsluit nie. Die taxi se deur klap in die wegtrek toe.

“Sluit! Sluit! Sluit!” Agter ons verskyn twee swartgekleede karakters . Hoodies oor die koppe getrek. “Wie’s dit?” vra die drywer.

“Dis hulle!”

“Issit hulle?”

“Dis hulle. Die skieters!” Maar ons is veilig om die hoek. You are here, my God. I worship you.

Die maan is onder. Dis vier uur. Elza wag by Mc Donalds by Groenpunt stadion, want die pad op tot waar hulle bly, sal die taxi met sy sleepwa nie maak nie.  Sy klim uit die geparkeerde Range Rover toe sy die taxi sien intrek. Nou spring al die manne polite uit. Die seil word fluks losgeknoop. My bagasie flink uitgetel.

taxi4

“’n Hilux het daai Ranger uitgesleep. Is true. Ek het dit op face book gesien” sê die drywer, baie beïdruk met Elza se ryding.

Ons skud blad. Ek en Elza bedank die manne hartlik.

En Randall oorhandig aan my een van sy kosbare besigheidskaartjies.

taxi2

Ringsitting by die Windpomp

ring10

Brandvlei se uithangplek, eetplek, kuierplek tree op as gasheer vir die Ring van Carnarvon se Ringsitting 2018. Die Windpomp. Ek, Eureka en Charl het die voorreg om as gaste in te sit en saam te geniet, al is ons nie afgevaardigdes nie. Charl staan in om na klein Marizanne om te sien terwyl haar ma, Suzannne, predikant van Carnarvon, as skriba van die vergadering optree.

Hoe gemeentelede betrokke raak in Koninkrykswerk deur te dien met wat hulle het, is opmerklik. Hier staan tafels voorberei met gawes om ons welkom te laat voel. ‘n Geskilderde klip vir elk. ‘n Geskenkpak met elke variasie Kalaharisout denkbaar. Dorpshuise, voorberei met als wat nodig is in vir ‘n rustige nagrus en vir ‘n ontspanne middaguur.

Ons word getrakteer. Die beste kos met elke ete – in oorvloed. Oorvloedig water in alle geure om heeldag aan te teug. Aarbei, komkommer en kruisement. Iets vir die kies om aan te suig so tussendeur. ‘n Karoobraai sonder gelyke op ‘n vuur sonder gelyke. Niks word gesnoep nie – nie kole nie, nie vleis nie, nie ys nie, nie bykos nie. Skaaptjops. Hoendersosaties. Wors. Skaapribbetjie. Vriendelike diens. Vlytige kokke.

Leentjie en Lucas, met hulle bekwame span van Die Windpomp, saai nie wind nie. Hulle warrel ook nie rond nie. Doelgerigte, doelmatige beplanning en uitvoering daarvan. Klokslag op die regte tyd, al stroom reisigers in en uit om, waarheer ookal op pad is, hierdie oase te gebruik. So loop ons vir Stephan Louw, die eienaar van ons geliefste plek op aarde, Taaiboschoek, hier by die Windpomp raak. Hy is juis op pad Loeriesfontein toe vir ‘n skou.

ring8

Leentjie met haar span bekwame en gewillige werkers

Ringsittings is, volgens my ervaring, ‘n kerkvergadering wat oorheers word deur verslag op verslag op verslag. Nie hierdie keer nie! Ons is ‘n familie wat mekaar baie lief het. Ons vergadering geskied op ‘n gemoedelike, informele vlak met groot diepte.

ring6

Rudi van Vuuren van Brandvlei lei ons lofsang en aanbidding en verootmoediging met sy ghitaar.

ring5

Rudi van Vuuren in aksie

Wat egter besonder uitstaan, is die diep geestelike ervarings in die Woord. Meer tyd word met God bestee as aan verslae. Muller se openingsstudie uit 1 Kor. 12. Muller van Williston se studie eerste dag oa uit die “Ons Vader”-gebed, en Johan die volgende oggend uit Matt  7. Die een se Skrifstudie, onbewus van wat die ander een beplan het, lei ons op dieselfde tema: “ons” teenoor “hulle”. Wie is die “hulles” en wie die “onse”. Wie is almal deel van ons “ons”. Wat doen “ons” sodat “hulle” lewe in oorvloed kan ervaar. Hoe sluit ons “hulle” n in ons “ons”-gebede. Op watter pad is “ons” en wie is die “hulle” op die ander pad? Dit is mos hoe die Heilige Gees werk! En nóú werk Hy met elkeen van ons op sy eie manier.

Mag dit tog asseblief oorspoel na elke gemeentelid van ons gemeentes in nood hier in die Bo-Karoo.

Ria op reis

ekenria

Sy kom per Inter-Kaap tot in Upington. Sy ry met ons saam tot in Vanwyksvlei. Sy val by ons skedule in met BullRun voorbereidings, Bybelstudie, betrokkenheid in die gemeenskap, eredienste. En sy gee haar alles.

Ria Nel tree af as maatskaplike werker in Pretoria. Sy verkoop als. Stoor haar orige besittings. Begin reis. Onbepaald. Onbepland. Al op die roete van haar herinneringe as kind na kennisse uit die verlede. Waar daar geleentheid voordoen, reis sy saam na die volgende plek. Waar haar mense haar kan ontvang, bly sy oor. Waar sy oorbly, beleef sy. Wat haar begroting haar toelaat, voer sy uit.

Ek land desjare langs haar in juffrou Van Der Merwe se klas toe ons halfjaar vanaf Sannieshof Barberton toe verhuis. Sedertdien hou ons vriendskap steeds. Nou alreeds 58jaar!

Haar oorbly op ‘n plek pas sy aan by wat beskikbaar en wat geskik is. As ek haar uit haar kamer skuif om plek te maak vir hulle wat BullRun toe kom, vaar sy gladweg mee – sy het al baie op die grond geslaap tydens staproetes. As my spyskaart iets kortkom vir haar eetprogram, vul sy met grasie aan uit die beskikbaarheid van Vanwksvlei se winkels – sy ken al die alternatiewes.

Met almal deel sy – haar kennis, haar kundigheid, haar vaardigheid, haar ervarings, haar beursie.

Vir Magdaleen met haar diabetes, met wie sy saam honderde braaibroodjies toedraai vir die BullRunners, gee sy ‘n eetprogram. Sy self is al baie jare gelede daarmee gediagnoseer en bestuur nou al vir meer as 10 jaar haar eie gesondheid met die regte eetplan, soveel so, dat sy geen medikasie meer neem nie.

Vir Nadia (nie haar regte naam), help sy met ‘n radikale plan om haar derduisende wat sy skuld, planmatig en stelselmatig te begin afwerk. Self het sy baie jare as skulberader gepraktiseer en ken al die struikelblokke in die pad as iemand namens jou, jou skuld begin beheer.

Vir Babette (nie haar regte naam) verduidelik sy die roete om te neem en voorsien haar van al die inligting wat nodig is om ook te kwalifiseeer vir ‘n SASSA pensioentoelaag en ‘n ekstra staatstoelaag vir die tuisversorging van haar bejaarde ma.

Vir Sharron vertel sy hoe om ‘n POF-saak geregistreer te kry. Watter dokumentasie en bewyse sy sal nodig hê daarvoor. Ria het self vir haar susterkind, wat baie ernstig beseer is in ‘n motorongeluk, ‘n suksesvolle eis deurgehaal wat hom sy lewe lank sal kan onderhou.

Vir my oortuig sy dat my plastiekherwinningsprojek in die dorp volledig kwalifiseer vir finansiële ondersteuning via ‘n NGO of ‘n Art 21 maatskappy omdat dit opvoedkundig is, entrepreneurskap bevorder en ontwikkeling van ‘n vaardigheid behels. Sy spel uit hoe om te werk te gaan met ‘n PBO nommer, as daar geldelike bydraes inkom, om ‘n Art 18A sertifikaat aan te bied vir die donateurs sodat dit teenoor belasting verhaal kan word.

Sy staan in as fotograaf en beraad, doen transaksies en ondersteun, maak oproepe en gee raad, luister en skei die kaf van die koring, neem waar en swaai jou persepsies oor kwellende sake. Sy observeer en debatteer. Sy neem deel en deel mee.  Sy onderskei en oortuig. Sy luister en gee lering. Sy staan vroeg op en stap saam. Sy gaan slaap laat en liasseer vir my dokumentasie op my USB.

Veel meer kom sy gee as wat sy ooit die afgelope maand by ons kon ontvang.