Hier kom ‘n ramp

Die hele uitgestrekte oppervlak van die Vanwyksvleidam is tans begroei met prosopis boompies wat al so hoog staan soos ‘n mens.

dam1

Die laaste foto wat ek van die dam met water in het, is op 31 Januarie hierdie jaar geneem.

dam3

‘n Duideliker foto van die damoppervlak met water in, is geneem op 9 Augustus verlede jaar.

damlaaasteSedertdien het dit wel ‘n slag of wat gereën, ons het lekker reën op 31 Januarie vanjaar en weer op 14 Februarie gehad. Maar sedertdien is daar geen invloei van water in die dam nie.

Die laaste foto van die damoppervlak SONDER boompies, is geneem op 16  Februarie verlede jaar.

damdroog

Vroeg in Oktober vanjaar het ek en Ria en Rina een oggend dam toe gestap. Ons wou vir Ria, ‘n kuiergas, ons dam gaan wys. Toe het ek reeds opgemerk dat daar orals boompies uitspruit op die droë damoppervlak. Dit was drie maande gelede, julle!!

En nou het die boompies oorgeneem en kans gekry om diep wortel te skiet. Reën dit nou, sal daardie boompies nie verdrink nie, hulle sal floreer. Probeer mens hulle afkap, sal hulle net stoel, soos prosopis bome gewoonlik maak. En as hulle eers begin bosmaak het, word dit ‘n ondeurdringbare woud vir mens of dier. Kap mens dit af en behandel met gif – die enigste manier om van hulle ontslae te raak – word die dam se water vergiftig as dit dan sou reën en water die dam sou binnevloei. Dink net aan al die voëls, visse, diere wat so bedreig gaan word.

Damskraap in hierdie wêreld word gereeld gedoen. So word elke gatdam se kapasiteit vergroot vir wanneer die reën kom. Dis bitter lanklaas by die Vanwyksvleidam gedoen – nie in ons tyd die afgelope drie jaar nie. Instandhouding. Gebrek daaraan het reeds baie ander rampe in ons land veroorsaak. Die Vaalrivier is maar een van die baie.

Die hele soom van die Vanwyksvleidam en al die kanale vanuit die dam wat veronderstel is om water na die dorp toe te laat deurvloei, is al vir jare dig begroei met prosospis. Dis moeilik om te glo dat daar ‘n dekade of wat gelede, nog grasperke en vrugteboorde in Vanwyksvlei was. Dat die enigste teerstraat weerskante deur sterk bome omsoom was. Dat daar in die kanaal oos van die dorp byna 90 winddpompe werksaam was wat water na elke erf in die dorp gepomp het. Die enigste teken daarvan vandag, is geraamtes van ‘n enkele windpomp of twee, en ‘n gebarste dam in feitlik elke erf. Kan ‘n dorp so vinnig sterf?

Jammer. Ek sou graag die jaar op ‘n positiewe noot wou afsluit. Maar om stil te bly, weer nie die ramp af nie …

Advertisements

FRANKESKOP

‘n Baken in hierdie geweste is beslis Frankeskop. Ook verbeeld op die destydse skoolwapen.

 

Frankeskop staan gedeeltelik op die plaas Môreson en die plaas Frankeskop. Bo-op die kop is ‘n goewermentsbaken. Die kop is 1122m bo seespieël. Breedtegraad: -30°27’33.76″
Lengtegraad: 21°49’27.55″ . Nie so hoog nie maar so styl.

Omdat Francois en Mara Augustyn, aan wie Môreson behoort het, besig is om op te pak om Henneman toe te verhuis, het ons ‘n ooreenkoms met hulle vasgemaak om nog vir oulaas die kans te gebruik om Frankeskop te gaan klim.

Daardie geleentheid doen hom toe voor Sondag na kerk. Willie Goussard, Francois se neef en sy gesin van Jeffreysbaai kuier vir oulaas op Môreson. Frankeskop gaan vandag geklim word. Ons is deel van die span.

Frans ry met ons tot waar die pad ophou. Hiervandaan moet ons klim. Hy en die krukkelys maak solank gereed vir ‘n braai aan die voet van die kop vir wanneer ons terugkeer van die bopunt af.

Aan die voet van Frankeskop kan mens orals versteende boomstompe raakloop. Wonder watter tiepe bome dit was? Wat het hulle laat versteen? Hoeveel eeue gelede se bewyse van lewe lê hier rond? Alhoewel, my geoloog seun meen dis  nie boomstompe nie, dis dolomietformasies – al is dit nie bekend dat daar dolomiet in die Karoo aangetref word nie.

Dis ‘n stywe klim, veral die laaste gedeelte tot bo. Daar het die aarde sy oppervlak verander na los leiklipagtige gruis, wat mens baie in hierdie geweste aantref. Net soos by Van Ryhnspas en by Taaiboschoek naby Loeriesfontein. Maar daarbo moet mens vasstrap. Soms voel dit vir jou jy gly verder terug as wat jy vorder. So, mens vat hom maar al teen die skuinste op in plaas van direk na bo.

Maar o! Om daarbo te kan staan en reg rondom jou te kan uitkyk na die verste ver horisonne. Wat ‘n belewenis. Na die westekant toe lê Vanwyksvleidam uitgestrek en die dorpie na sy noordekant saamgekluister teen die voet van Krismiskop.

20160501_131513

Lyndrade lê soos liniaalstrepe oor die gebied. Plaasopstalle wydgestrooi en herkenbaar van daarbo af – Kwaggakolk, Platdam, Smouskolk, Kromvlei, Tienpond, Gannabos.

Lae en lae grys leiklip gesteentes lê losgebreek en verstrooi op die bopunt. As jy jou verbeelding gebruik, kan jy met hulle skryf…

20160505_153357 (2)

Daar is geen Geocaching op Frankeskop nie. Daar was egter vroeër ‘n bliktrommeltjie met ‘n register vir besoekers by die goewermentsbaken geplaas. Maar daarvan is daar geen teken meer nie.

Die afklim is nie makliker as die opgaan nie. Mens moet jou stewels stewig plant of sommer jou bodem gebruik om nie balans te verloor nie. Die trekpleister is daai stewige steaks wat Francois op die kole het. Dun repies gesny word dit die voorgereg.

Die oudste persoon wat glo Frankeskop uitgeklim het, is Tannie Gertie Goussard – einste Willie se ma. Sy is 72 toe sy Frankeskop uitklim. Nogal met ‘n paar sandale …

Soos die palm van haar hand

 

L1120750

So ken Betjie Adams van die VGK die binnekant van ons kerkgebou hier op Vanwyksvlei. Elke hoekie en lysie. Elke kassie en rakkie. Elke bakkie en beker. Elke bekleedsel en behangsel.

Vir die derde jaar in ‘n ry alleen (en voorheen saam met Ant Sophia), maak Betjie die kerk op ‘n Vrydag skoon. Soms ook op ‘n ander dag as die kerkprogram dit vereis. Sondag se koppies waaruit tee en koffie gedrink is. Die ablusietjie in die agterjaart van die kerk. Die silwer nagmaalware.

 

Die spieëls, horlosies en portrette. Die klede en doeke. Die houtgallery, orrel en orrelpype. Die eeu-oue banke wat gereeld gepolitoer moet word. Die hemelhoë lysies en vensters wat afgestof moet word.

“Die geldjie? Hoe sal ek nou sê, Mevrou. Die geldjie is maar seer. Maar ek het darem ‘n werkie. En elke bietjie help om die gate toe te hou.”

Betjie woon ver van die kerk teen die skuinste in die woonbuurt. Haar knieë, wat maar praat van die artritus, dra haar smôrs afdraand tot by die kerkgebou. En smirrae weer teen die bult op terug. “Dis soos my lewe, Mevrou. Die Here gaan voor en ek agterna.”

Kort-kort oorval ‘n hoesbui haar. Ek vra of sy medesyne het vir die hoes. “Ja, Mevrou. Karmedip. Ek brou vir my tee daarvan – van daai veldbossie wat in my tuin staan.”

Betjie verloor haar eerste man terwyl sy 8 maande swanger is met haar vierde seun. “Vergiftiging, Mevrou. Hulle het geknie in ‘n houer wat die brood vergiftig het op die plaas waar hy gewerk het. Die ander man het deurgetrek. Maar my Flip is afgesterwe.”

Vir 10 jaar versorg sy alleen haar vier seuns terwyl sy as skoonmaker werk vir Abel en Annelien by die winkel. “Dis maar swaar tye, Mevrou. Saans, as ek my kop neerlê, weet ek nie waar môre vandaan gaan kom nie. Maar elke môre, as die Here se son opkom, is daar maar weer voorsien.”

Neels word haar tweede man by wie sy nie kinders het nie. Maar Neels se kinders word ook vir haar soos kinders.  Neels het ‘n vaste werk en ‘n bestendige inkomste by KVB. Haar baba skryf vanjaar matriek in Carnarvon. Vir elke uitgawe van elke kind se onderrig, betaal hulle nog elke keer, sonder dat hulle geld moet leen of geld op verkeerde maniere moet aanvul.

“Betjie, watter deel van hierdie werk is vir jou lekker?”

“Dis vir my lekker, Mevrou, om eers hier in die stilte van die kerkgebou te kom sit en my broodjie en koppie koffie te geniet.”

“Is daar iets wat nie vir jou lekker is nie?”

“Daarvan weet die Kerkraad, Mevrou. Dis maar dingetjies waarvan hulle weet.”

Betjie sorg vir jare, terwyl sy nog by haar ouers woon, vir oompie Jakob en antie Rachel wat diep bejaard is. Na werk, loop sy eers daar aan. Was vir oom Jakob en versorg sy bedsere. Na sy dood, versorg sy steeds daagliks vir antie Rachel. Antie Rachel vertrou haar met haar lewe. Hoe sy eendag uitgelê wil word vir haar graf, wat Betjie vir haar moet aantrek, waar die geld vir die begrafnis weggesteek is.

So word ‘n koevert aan haar oorhandig na antie Rachel se ter aarde bestelling. Sy is te bang om die koevert oop te maak. “Nee, laat haar seun die koevert oopmaak. Net-nou spring daar iets uit wat ek nie kan hanteer nie.”

Dis antie Rachel se testament. Betjie erf die huis. Dieselfde een wat sy vandag in woon. “Ja Mevrou, ‘n mens bedink, maar God bestuur,”

20160401_100235_3

KLIP, KLEI EN KLINIEK

My stapmaat, Rina, (ons stap vroeg voor sonop so om en by 10 km) neem ons saam na haar vorige plaas. Sy woon tans as afgetredene in die dorp nadat sy sowat 25 jaar daar vrou-alleen geboer het na haar ouers se dood. Die plaas, Sringbokoog, is bekend vir die pragtige voorbeelde van Boesmankuns op die ysterklippe wat in die omgewing gesaai lê. Studies het getoon dat van die gravures dateer sover terug as 2000 jaar. Ander weer, vanweë die verskil in tegniek wat gebruik is, kan tot 700 jaar terug gedoen gewees het. Hoe ookal, om deur daardie klipharde oksiedlaag van so ‘n pikswart ysterklip te kon graveer met iets wat nie ‘n Bosch elektriese boor was nie, bly ‘n wonder.

Met een van ons uitstappies in die omgewing klouter ek en Johan een laatmiddag af na die droë oppervlak van die Vanwyksvleidam. Dié dam staan al langer as ‘n eeu. Dit was die heel eerste staatsdam wat aangelê is met die oog op besproeiïng van landerye en boorde in die omgewing. In my wildste verbeeldingsvlugte kan ek my nie indink hoe dit moes gelyk het toe hier landerye en boorde was wat uit die kanale vanuit die dam besproei is nie. Hier suid van ons huis het glo ‘n kanaal geloop waar soveel as 10 windpompe gestaan het. Tans is dit net droë, dorre aarde met Prosopisbosse wat leegtes en kanale toestaan en ‘n paar windpompgeraamtes hier en daar.

Vanwyksvleidam is gedurende 1882-1884 gebou. Garwood Alston, landmeter en boukundige ingenieur het die aanvoorwerk tot die bou asook die bou van die dam behartig. Die vloer van die dam is gevul met potklei sodat die water nie kon wegsyfer deur die gruisgrond nie. Toe ons in Augustus hier was vir onderhandelings om ‘n brugtyd in die gemeente te kom uitdien, was hier nog water in die dam. Nou lê die hele dam droog en toegeslik.

Terwyl ons in die droë dam rondloop, merk ek die droë, gebarste blokke slik wat strek so ver as mens kan sien. Ek neem ‘n blok saam, week dit in water, knie dit af en maak ‘n pot. Hoe ek die pot gaan vuur, sal ek nog sien. Dalk ‘n gat in die grond maak en vul met Prosopishout. Maar eers moet ek die kanale volg en probeer toestemming kry om van die potklei te mag verwyder …

Ons onderneem ons eerste amptelike inkopietog Carnavon toe. Net na sewe klok ons in met die oog op ‘n ontbyt by Wimpy voordat ons met besigheid begin. Maar Wimpy is nie in Carnavon nie. Die Spar waar ons aankope vir die volgende maand doen, is kleiner as ‘n voorstedelike een. Die bank waar ons oorbetalings wil doen, het nie fasiliteite vir internet banking nie. Ons leer weer leef net van die nodigste en die basiese. Gelukkig floreer my kefir op melk wat die skoolkar vir my van Prieska af saambring, my kombucha fermenteer vrolik in die bedompige spens, spruite het ek al suksesvol gekweek van kekirertjies, roketsaad en lensies en my derde brousel gemmerbier is reeds gebottel. Brood bak ons weer self soos in die dae op die Grens.

Die bult aan die dorp se westekant waar die waterreservoir is, is ‘n gawe plek om die dorpie te sit en besigtig. Veral as daar ‘n volmaan oor die dorpie losbreek. Gisteraand was dit ons voorreg om die maan met ‘n koue bier te sit en inwag. My teorie, dat die volmaan opkom reg teenoor die plek waar die son ondergaan, is weer bevestig – presies daar waar my skaduwee se kop val in die ooste, stel ek my kamera op. En jou waarlik. Die maan se groot pomelokop verskyn reg in my lens.

Nou kan ek ook saampraat oor ‘n kleindorpse kliniek. ‘n Dokter van Carnavon kom besoek elke Woensdagmiddag die kliniek. In temperatuur wat raak-raak aan die 40˚, sit ons saam met ander onder die afdak en wag vir die dokter. Antie Annie Tieties van 101 jaar wat in ‘n rolstoel sit, was ‘n karretjiemens wat saam met haar man en dertien kinders van plaas tot plaas gewerk het. Al dertien kinders leef nog.

My bespataarde bene pyn van opgehewe rooi vlekke wat warm en sensitief is  vir aanraking. Dit laat my vrees vir ‘n bloedklont. Maar as ek so kyk  na Antie Annie se dik geswelde boomstompbene, vol knoppe en letsels, en hoe sy nie die gejeuk kan uitlos nie, makeer ek, liewe vriende, op hierdie aarde net mooi niks.

Kunstige sangravures in die klipharde ysterklip

Kunstige Sangravures in die klipharde ysterklip

P1370268

Nog ongebak, maar hier’s my eerste pot van damklei

P1370284

Die volmaan breek los oor die horison presies daar waar ek my kamera opgestel het